Teddy is jarig

Dit weekend is het honderd jaar geleden dat de Amerikaanse president Theodore Roosevelt tijdens een pleziertochtje besloot géén jong beertje dood te schieten. Het diertje ontroerde Roosevelt. Het leverde de president veel hoon op, maar 'Teddy's' naam werd voor altijd verbonden aan de knuffelberen.

De eerste beren werden in 1902 ontworpen door de Duitser Richard Steiff en geproduceerd door het bedrijf van diens tante Margarete Steiff. Op de eerste speelgoedbeurzen was er nauwelijks belangstelling voor deze eerste lichting knuffelberen. Een beer uit die tijd is nu goud waard. De firma Steiff maakt ook nog steeds beren. Ze zijn nog altijd wat aan de harde kant, onverwoestbaar en peperduur.

Vader beer leest voor

Twee dikke vrienden

De Amsterdamse fotografe Mirja de Vries maakt al 27 jaar foto's van teddyberen. Ze viert het honderdjarig bestaan van de teddybeer met de uitgave van een nieuw boek: 'Teddy's World'. Het is de belevingswereld van mensen gezien door ogen van teddyberen, maar dan wel een vriendelijke, overzichtelijke wereld.

De Vries zet haar foto's in scène en creëert zo een vredige wereld bevolkt door beren. Van haar ansichtkaarten werden miljoenen over de hele wereld verkocht. 'Teddy's World' is een boek geworden voor de Amerikaanse markt. Het is een boek vol mooie plaatjes want tot verdriet van de fotografe mochten er geen echt afgekloven exemplaren in worden afgebeeld. Mirja de Vries: ,,Er woont een jongen hier in de buurt die alleen nog een kopje met wat draden eraan over heeft van zijn knuffelbeertje. De rest is vergaan, opgegeten. Dat is de beer op zijn mooist.''

Het huis van de fotografe puilt niet uit van de teddyberen. Maar Olive, uit de jaren twintig, in 'Teddy's World' geportretteerd op de divan bij de psychiater, luistert op tafel mee.

Een mooie teddybeer is een oude teddybeer?

,,Ja. De vooroorlogse beren zijn het mooist. Dat zijn persoonlijkheden. Ze kijken je lief aan. Vooral in de jaren zestig zijn de beren dom gaan kijken en soms ook gemeen.

Voor een oude beer betaal je duizenden euro's. Ik kom veel op beurzen en word daar soms hebberig van. Maar ik beheers me. Je hebt er veel geld voor nodig. De beroemde Alfonzo, een rode Steiff beer die ooit van een Russische prinses was, is in 1989 voor twaalfduizend pond geveild.

Verder houd ik me niet bezig met de waarde van de beren. De meeste beren die ik fotografeer, krijg ik te leen van verzamelaars.

Een goede beer is ook een niet al te grote beer. Je hebt jonge vaders die in hun enthousiasme de grootste beer kopen die ze kunnen vinden. Een grote fout. Het kind schrikt zich rot. Ongeveer veertig centimeter is een goede maat voor een beer. Een heel klein beertje raakt gemakkelijk zoek. In die paniek heb je ook geen zin.''

Een beer kan erg aanwezig zijn in huis.

,,Ik kom soms in huizen waarik hyperventilerend naar buiten moet. Dan kom je binnen en staren drieduizend berenogen je aan. Berengordijnen, berenstoelen, berenpantoffels en overal beren en nog meer beren. Ik krijg het daar Spaans benauwd van. Na twee jaar intensief fotograferen voor dit boek kan ik ze ook niet meer goed verdragen, uitgezonderd Olive dan.

Ik ben zevenentwintig jaar geleden begonnen toen een vriend me meenam naar een heel klein huis waar twee mannen woonden met honderden beren. Ze gingen niet meer op vakantie want ze hadden zoveel beren dat ze niet meer in de koffers pasten. Ik ben dat huis gaan fotograferen en daar kwam een boekje uit voort waarin mensen vertellen over hun knuffelbeer en wat die voor hen betekent.''

Een beer wordt nooit boos, is trouw en geeft troost.

,,Het is je beste maatje. Hij of zij is zacht en geslachtloos. Een beer is wijs en sterk. Je kunt er iets aan kwijt, ook als je een jongen bent. Bij sommige mensen gaat het ver. Op mijn meest verkochte kaart staat een beer van een bevriende advocaat, die zijn poot om een andere beer slaat, de beer van zijn jongere broer. Die belt me wel eens op om te vertellen hoe het met zijn beer gaat.

Zelf heb ik geen herinneringen aan een beer. Er is een foto van mezelf met een beer maar ik weet niet waar die vandaan komt of waar die gebleven is. Het is een zwart gat. Olive heb ik op een beurs gekocht voor veel geld. Ik kom me niet beheersen.''

De teddybeer is van alle tijden?

,,Ze komen altijd weer terug. Vroeger had je alleen maar beren en tegenwoordig hangt ook veel van de speelgoedindustrie af. Kinderen hebben tegenwoordig van alles in bed. Mijn dochter had een schaapje. Midas Dekkers heeft eens gezegd dat de beer zo populair is omdat hij op twee benen staat.

Ik heb ook geprobeerd andere dieren te fotograferen, scènes met aapjes bijvoorbeeld maar dat vonden mensen eng. Dat zag er niet leuk uit. Poppen zijn ook heel anders. Die zijn doods. Een pop is voor even, ook in een kinderleven. Maar beren blijven. Op de foto's lijken ze ook te leven.''

Iedereen houdt van beren?

,,Nee, in het ene land wordt meer van beren gehouden dan in het andere. In Engeland, Duitsland en Amerika zijn beren heel populair, ook onder volwassenen. Het zijn volgens mij vooral koudere landen waar de warmte van een beer populair is. Dat is zo leuk ook, vooral in koele geïndustrialiseerde maatschappijen doen beren het goed. In Japan en Singapore hebben ze er veel, ook Zuid-Korea is in opkomst. Maar in landen als Italië en Spanje is de beer minder bekend. Heel wat Engelse mannen hebben hun beer nog en maar weinig Italianen. Misschien is het omdat in een land als Italië de familie en de warmte die daarvan uitgaat een grotere rol speelt. In Rusland is de beer ook altijd aanwezig geweest. In warme landen speelt de hygiëne een rol natuurlijk. Op een beer wordt gekwijld en gekloven. Hier in Nederland is de grootste vijand van de teddy de mot, en water natuurlijk. Ik kan me voorstellen dat dat in de tropen echt een probleem wordt.''

Een teddybeer mag niet op een echte beer lijken?

,,Nee, er zijn er wel gemaakt die echt lijken met tanden en zo. Ik vind ze prachtig en het zijn collector's items nu, maar ze deden het niet goed. Bij de teddy is de snoet nogal plat. Er is van alles uitgehaald met de teddybeer in de loop der jaren. Ik heb foto's gezien van beren met borsten met tepels enzo, afstotelijk. Een teddy is seksloos natuurlijk, hoewel er wel mannetjes en vrouwtjes zijn.

Je kunt trouwens zien waar een teddybeer vandaan komt. Engelse beren hebben kortere armen en een bredere kop dan Duitse. In Japan zijn ze goed in hele kleine beertjes. Daar maken ze prachtige miniatuurtjes mee.''

De teddywereld is een fijne wereld?

,,Misschien. Op een kaart van mij die heel goed verkoopt staat een verdrietig kijkende beer. Die komt uit het huis van de twee mannen waar het voor mij ooit mee begon.

De foto's zoals in 'Teddy's World' zijn wel allemaal in scène gezet. Het is de wereld van de mensen maar dan zonder geweld of ruzie. Vader beer leest voor, beren op een picknick, beren aan het strand. Ik werk heel erg gedetailleerd. Alles moet kloppen en dat is een hele toer. Mensen denken vaak dat er hele grote beren op de foto's staan maar juist de rest is klein.

Soms heb ik geluk. Ik hoorde van een tuincentrum en toen ik daar kwam bleken ze kleine proeftuintjes te hebben, op teddyberenformaat. Er waren zelfs bloemen met hele korte steeltjes. Ik ben daarheen gegaan met een auto vol teddyberen en spullen, zoals een kinderserviesje, een kleine plaid, kleine bootjes, minischepjes, rugzakjes en zo.

Ik ben altijd op zoek naar kleine dingen. Samen met een stylist hebben we aan een tafereel gewerkt en dat werd teddy's picknick. De bakker hier om de hoek heeft nog speciale kleine broodjes gebakken voor die foto. Het is veel werk. Voor mijn nieuwe project -ik heb even genoeg van de beren- gebruik ik bloemen. Die haal ik ook helemaal uit elkaar en maak er dan een nieuwe vorm mee. Ik moet een eigen wereldje maken.''