Encyclopedie van geweld

Ruzie om een buskaartje, op de kop af twee jaar geleden, vormde het begin van de strijd op de Molukken die aan minstens vierduizend mensen het leven heeft gekost en die ruim een half miljoen christenen en moslims op de vlucht heeft gejaagd

De aanleiding

Op 19 januari 1999 kregen in een stadsbus in Ambon-Stad de christelijke buschauffeur en een moslimpassagier slaande ruzie, over een buskaartje. De ruzie liep uit op rellen, de rellen op een complete stadsveldslag. Maar in die eerste fase was het geweld nog 'slechts' een sociaal conflict, tussen nieuwkomers en autochtonen. Christelijke Ambonezen voelden zich al tijden bedreigd door de snel groeiende groep migranten van andere Indonesische eilanden, moslims. De migranten ergerden zich op hun beurt aan de betere banen en invloedrijke posities van de christenen. Toevallig waren die maand net tweehonderd christelijke vechtersbazen in de stad, weggestuurd uit Jakarta waar ze verzeild waren geraakt in een bende-oorlog. Binnen twee maanden vielen zeker tweehonderd doden, vooral onder de moslims, en sloegen honderdduizend migranten op de vlucht.

De regisseurs achter de schermen

In alle fasen van het conflict zijn er sterke aanwijzingen dat het geweld door krachten van buitenaf wordt aangewakkerd. Verontrustend, maar weinig bekend is daarbij de rol van twee belangrijke officieren van de inlichtingendienst van het Pattimura-commando, het leger-onderdeel dat het militaire gezag voert over de hele Molukse archipel. Tot de dag van vandaag onderhoudt de christelijke kolonel Budiatmo banden met christelijke milities op Ambon. De islamitische kolonel Nono stuurt de moslimmilities, volgens Indonesië-deskundige George Aditjondro. Samen smoren ze elke poging van Molukse burgers om vrede te herstellen. Aditjondro zegt ook bewijs te hebben dat kringen rond oud-president Soeharto het geweld op de Molukken sponsoren. Ex-minister van financiën Fuad Bawazier zou het financieel mogelijk hebben gemaakt dat dit voorjaar de jihad-strijders naar de Molukken vertrokken. Voor ex-politici als Bawazier is het slagveld op de Molukken een manier om de huidige president Wahid in zijn hemd te zetten, en te tonen hoe groot hun macht nog is.

Vier golven van geweld

De tweede golf van geweld begon in de zomer van 1999, toen gevluchte migranten terugkeerden naar Ambon voor wraak. De migranten - Boeginezen - waren geronseld en op boten gezet. Toeval of niet, ze arriveerden direct nadat officieel bekend was geworden dat oppositieleidster Megawati Soekarnoputri de verkiezingen had gewonnen. Maar de oorlog toonde pas echt zijn smerige gezicht bij de derde gevechtsronde. Nadat onbekenden zowel de Silo-kerk als de Al Fatah-moskee in brand hadden gestoken, laaiden de gevechten op in een intensiteit die ze daarvoor nooit hadden gehad. Christenen en moslims werden definitief vijanden. In mei arriveerden vervolgens drieduizend radicale moslims uit Java. De jihad-strijders hadden te horen gekregen dat hun geloofsbroeders slachtoffer zijn van een internationale christelijke samenzwering. De jihad-strijders vestigden een uitvalsbasis op het eiland Ternate, voor de kust van Halmahera. De zuivering was begonnen. Vooral christenen zijn bij de afgelopen twee geweldsgolven verjaagd uit gebieden waar zij een minderheid vormden.

Het vergeten drama op

de Noord-Molukken

Op het noordelijke eiland Halmahera is het relatief rustig, maar juist op dit eiland hebben zich misschien de grootste drama's afgespeeld. Door de afgelegen ligging van Halmahera hebben die in de wereldpers maar weinig aandacht gekregen. Voor 1999 was Halmahera een lappendeken van christelijke kampongs en islamitische vissersdorpjes. Bij de 'vergeten oorlog' is van die formule niets meer over.

Hele gebiedsdelen zijn ontvolkt geraakt, dorp na dorp verwoest of verlaten. De bewoners sloegen op de vlucht naar andere Indonesische eilanden honderden kilometers verderop. Ook hier had het geweld niets te maken met godsdienst. Op het eiland woedde een strijd tussen de twee sultanaten Tidore en Ternate om de vraag wie in de post-Soeharto-tijd toegang kreeg tot invloedrijke overheidsposten (en dus tot geld). Pas toen Halmahera werd meegezogen in het geweld op Ambon, kreeg dat conflict een rampzalige omvang.

De slachtoffers

Vierduizend doden, of volgens sommigen zelfs een veelvoud daarvan. Daarnaast 520 000 vluchtelingen, van wie honderdduizend berooide transmigranten die de Molukken ontvluchtten en nu al twee jaar in vluchtelingenkampen leven op Sulawesi.

De geloofsbroeders blijven voorgoed

Waimital, aan de kust van Seram, was een 'kolonie' van transmigranten uit Java. Maar die sloegen op de vlucht. De verlaten nederzetting werd daarna door de strijders van de Laskar Jihad ingenomen als hun nieuwe uitvalsbasis. Van hieruit werd deze zomer de aanval geopend op de overgebleven christelijke dorpen aan de noord- en oostkust van Ambon. Berucht is de bloedige aanval op Waai, nog beruchter de meer recente aanval op het eilandje Kasiui.

Christenen die vluchtten, vertelden hoe ze onder dreiging met de dood werden gedwongen zich te bekeren tot de islam. De Laskar Jihad voerden zelfs in het openbaar besnijdenissen uit. In Ambon-Stad hebben Laskar Jihad hun bastion in de haven. De hele wijk is onder hun controle. De Laskar Jihad hebben het afgelopen jaar warme relaties opgebouwd met de meer radicale moslims op het eiland en zijn uitgegroeid tot een gesprekspartner waar zelfs het openbaar bestuur rekening mee moet houden. Leider Jafar Umar Thalib dankt aan de oorlog op de Molukken zijn nieuwe status als machtig en invloedrijk man. Een man die zich in de Indonesische hoofdstad Jakarta bovendien verzekerd weet van machtige politieke vrienden, onder wie moslimleider Amien Rais.

Verzoening komt van onderop op gang

Goed nieuws komt er ook nog van de Molukken. Het is de laatste tijd relatief rustig geweest, wat niet veel meer wil zeggen dan dat nieuwe gevechtsrondes zijn uitgebleven. Maar nog dagelijks vallen slachtoffers. Hoopgevend is het initiatief Baku Bae, 'Verzoening' of 'Herstel'. Vijftig moslims en vijftig christenen, onder wie gematigde politieke en religieuze leiders, militieleiders, dorpshoofden en hulpverleners praten sinds acht maanden weer met elkaar. De gesprekken zijn meer dan wat ceremonieel handjesschudden. Er liggen concrete voorstellen voor het instellen van neutrale zones op de Molukken. Drie conferenties, om veiligheidsredenen gehouden b£iten de Molukken, hebben echter nog geen doorbraak kunnen forceren. Voor sommige deelnemers is de tol van Baku Bae hoog. De gematigde moslimleider Jusuf Eli vond onlangs na terugkeer van een cruciaal verzoeningsoverleg, in zijn huis en auto een bom.