Terroristen kweken is heel simpel

Als we onze relatie met de Arabische wereld en landen als Pakistan en Iran verbeteren, elimineren we de grond waarin terreur wordt geboren. We moeten vermijden op terroristen te reageren zoals ze verwachten.

Ik zit vast op een luchthaven terwijl ik dit schrijf. Deze gedachten zijn niet meer dan een eerste reactie; ik besef dat het altijd makkelijk is onze politieke leiders van af de zijlijn te bestoken. Aan de andere kant, ik kan bogen op twintig jaar ervaring als bemiddelaar en voorvechter van geweldloze verandering op plekken overal ter wereld, waar ik te maken heb gehad met mensen en bewegingen die altijd weer een rechtvaardiging weten te vinden voor het instandhouden van geweld. Daarom voel ik mij verplicht een paar ideeën op te werpen die oplossingen naderbij kunnen brengen.

De eerste en belangrijkste vraag is eenvoudig, maar daarmee nog niet makkelijk te beantwoorden: Hoe raken mensen zo buiten zichzelf van woede, haat en frustratie? Het is een simplificatie te denken dat ze zijn gehersenspoeld door een perverse leider. Dit soort woede wordt geleidelijk opgebouwd, raakt aan de persoonlijke identiteit en is terug te voeren op historische gebeurtenissen, een diepgewortelde angst en langdurige uitsluiting en isolement. Daar kunnen wij ons beter rekenschap van geven. Onze reactie op de aanslagen zou anders toekomstige cycli van wraak en geweld kunnen inluiden.

Laten wij een ding goed in de oren knopen: We moeten vermijden te doen wat ze van ons verwachten. Ze verwachten een gigantische dreun die hen in staat zal stellen de mythe in stand te houden die ze juist koesteren: Dat ze bedreigd worden, dat ze een irrationeel en dolgedraaid systeem bevechten dat weigert hen serieus te nemen en dat hun volk wil vernietigen. We moeten hun mythe vernietigen, niet hun volk.

Door de jaren heen heb ik als vredeswerker in situaties van diepgewortelde haat steeds weer hetzelfde doel ontdekt dat gewelddadige bewegingen standaard nastreven: Houd jezelf in stand. Dat gebeurt door een aantal strategieën, maar vooral door decentralisatie van macht en structuur, geheimhouding, autonomie van handelen door opsplitsing in cellen en de weigering de kracht van de vijand als uitgangspunt te nemen.

Een van de meest intrigerende metaforen die ik de laatste dagen heb gehoord is dat de vijand van de VS zal worden gevonden in holen. Hij zal worden uitgerookt en in zijn vlucht worden vernietigd. Dat werkt misschien bij bosmarmotten, in een loopgravenoorlog en zelfs in een guerrilla-oorlog, maar in dit geval is het een nutteloze metafoor. Evenmin voldoet het beeld dat wij het dorp moeten verwoesten om het te redden, omdat het de dorpsbevolking medeplichtig maakt en tot een legitiem doelwit. In beide voorbeelden is de metafoor misleidend. Dit is geen conflict dat in geografische termen kan worden gevat. Integendeel, onze beste en modernste wapensystemen zijn nutteloos.

Dat is het genie van mensen als Osama Bin Laden. Hij begrijpt de kracht van een vrij en open systeem en heeft het in zijn voordeel gebruikt. De vijand is niet te lokaliseren in een bepaald gebied, maar is als een virus ons systeem binnengedrongen. Dat type vijand bestrijd je niet door erop los te schieten. Je reageert door het afweermechanisme te verstevigen. De ironie wil nu eenmaal dat de grootste bedreiging aan ons adres zich niet in Afghanistan bevindt, maar in onze achtertuin.

Conflicten komen onder meer voort uit botsende percepties en interpretaties van de werkelijkheid. Dat betekent kortweg dat we misschien wel anders aankijken tegen de werkelijkheid dan degenen met wie we in conflict zijn. We moeten niet vergeten dat het door dit soort fundamentele processen is dat we uiteindelijk mensen bestempelen tot fanatici, gekken of irrationele figuren.

Zo verliezen we het kritisch vermogen te begrijpen dat het niet krankzinnigheid of fanatisme zijn die aan hun ideeën ten grondlag liggen. Hun strijd tegen supermachten die hen gebruikten of uitsloten, hun angst voor westerse, in hun ogen 'immorele' waarden, hun constructie van een vijandbeeld met een oppermachtige, schijnbaar onoverwinnelijke tegenstander die bommen strooit, dat zijn de concrete ervaringen die hen een rationeel wereldbeeld hebben bezorgd waarin goed en kwaad tegenover elkaar staan. Zij zijn wat dat betreft niet anders dan wij. Luister maar naar de woorden die wij gebruiken om onze reactie te rechtvaardigen.

De grootste kracht van terreur is zijn mogelijkheid om zichzelf te vernieuwen. Willen we echt een veilige wereld creëren, dan moeten we weten hoe mensen voor deze acties gerekruteerd worden. Voorheen dachten politiek leiders geweld te beëindigen door het overmeesteren en bedwingen van de dader. De laatste dertig jaar leert echter een andere les. Wanneer mensen zich bedreigd en uitgesloten voelen en direct geweld ondervinden, blijken ze buitengewoon goed in staat opnieuw te strijden voor hun mythes.

In de oude opvatting van geweld bestrijden past de uitspraak dat dit een lange strijd gaat worden. De nadruk zou echter moeten liggen op het uitschakelen van kanalen, rechtvaardigingsgronden en middelen waardoor steeds weer nieuwe strijders worden geworven. Wat ik opvallend vind is dat geen van de daders ouder was dan veertig, velen zelfs net twintig.

De werving van nieuwe strijders zal niet stoppen met grootschalig militair ingrijpen, sterker nog: een oorlogsverklaring creëert juist een voedingsbodem voor haat. Met een oorlog tegen kwetsbare burgers houden we de mythe in stand dat het Westen het kwaad vertegenwoordigt, en we zullen een nieuwe generatie extremisten kweken.

In plaats van wraak nemen, kunnen we drie dingen doen. De eerste stap is met hernieuwde energie het vredesproces tussen Israël en de Palestijnen steunen. In plaats van een internationale coalitie van oorlog moeten we naar een internationale samenwerking voor de vrede, waarbij beide partijen in het Midden-Oosten financieel en moreel gesteund worden.

Is dit een vreemde reactie op de huidige terreur? Integendeel. Dit is precies de manier waarop we kunnen laten zien waar we voor staan. Ik geloof dat we in deze belangwekkende tijden voorwaarden kunnen scheppen voor grootse veranderingen. De grootste slag die we de terreur kunnen toebrengen is hem irrelevant te maken. De grootste fout die we kunnen begaan, is het bestrijden van terroristen bestempelen als onze belangrijkste bezigheid.

We moeten kiezen voor democratie en verzoening boven wraak en vernietiging. Laat ons precies dat doen, wat de terroristen niet verwachten en laat ons tonen dat het werkt.

Het tweede dat ons te doen staat, is investeren in ontwikkeling, scholing en welzijn in de landen die Afghanistan omringen. De grootste druk die we op Bin Laden kunnen uitoefenen is het wegnemen van zijn rechtvaardigingsgronden. Hoe kunnen we tegemoet komen aan de basisbehoeften van de bewoners van Pakistan, Tadzjikistan, Iran en Syrië? Als we onze relatie met die regio's kunnen verbeteren, dan elimineren we uiteindelijk de grond waarin terreur wordt geboren. Het moment voor substantiële investeringen is aangebroken, nu de landen die we traditioneel betitelden als staatsvijand delen in de afschuw over de gebeurtenissen van 11 september. Historische mogelijkheden liggen open.

Ten derde moet het Westen de Arabische Liga ondersteunen wanneer deze onderzoekt hoe de ontevredenheid in de regio het beste kan worden aangepakt. We moeten anderen er niet van overtuigen dat onze manier van leven, onze religie of onze manier van regeren de beste is, of dichter bij de waarheid. We moeten eerlijk zijn over de oorzaken van het geweld binnen ons eigen systeem en anderen uitnodigen hetzelfde te doen.

Mensen moeten worden aanmoedigd om binnen hun eigen tradities het respect voor het leven te eerbiedigen, zoals de religies dat ook bedoeld hebben. De wereld moet bouwen aan een politiek en sociaal leven dat tegemoet komt aan fundamentele menselijke behoeften. Dit kan niet zonder een oprechte dialoog. Een 'ethisch netwerk' heeft een veel grotere invloed op de wortels van terreur dan welke vorm van militair ingrijpen dan ook.

Als dit een nieuwe oorlog is, zal hij niet worden beslecht met een traditioneel militair plan. We zullen deze strijd voor rechtvaardigheid, vrede en menselijke waardigheid met traditionele wapens niet winnen.