Schaamteloze regenten

Verbazing, maar toch eigenlijk ook weer niet. Zo gaat het nu eenmaal in Nederland. Vorige week woensdag verscheen het Niod-rapport over Srebrenica. Meer dan drieduizend pagina's dik. Toch hebben de politici direct hun mening klaar. Zoals de PvdA-leider Ad Melkert, die laat weten dat het rapport heeft aangetoond dat militairen en regering hebben gedaan wat zij redelijkerwijze konden doen in zo'n onmogelijke situatie. Er was dus geen enkele reden voor het kabinet om af te treden. Ik zal er niet over uitweiden dat het de Nederlandse regering zelf is geweest die zichzelf en Dutchbat in een onmogelijke situatie heeft gebracht. In januari 1994 noemde de secretaris-generaal van de VN Srebrenica al een mission impossible. In diezelfde maand schreef ik dat wij onze militairen door hen uit te zenden zullen 'dwingen ooggetuige te zijn van oorlogsmisdaden, maar hen verbieden de bedrijvers ervan ook maar iets in de weg te leggen'. Anderhalfjaar lang faalde de regering bovendien erin alternatieven te verzinnen om uit die onmogelijke situatie te geraken.

Ik stel slechts vast dat Melkert zonder het rapport gelezen te kunnen hebben, wist dat het kabinet kon blijven zitten. Helaas voor Melkert dacht premier Kok daar dus heel anders over. De regering had wel degelijk gefaald, en daarvoor nam Kok zijn verantwoordelijkheid. Vervolgens putte Melkert zich in superlatieven uit om Kok te prijzen. De meningen die Melkert naar voren brengt, worden dus niet door een analyse van de feiten, maar door de politieke opportuniteit van het moment bepaald. Het is voor Nederland te hopen dat een toekomstige premier Melkert nooit met rampen als Srebrenica, de Bijlmer, Enschede, of Volendam te maken zal krijgen.

Ben ik tevreden over de wijze waarop Kok heeft geopereerd? Nee, door zijn kabinet collectief te laten aftreden verduistert hij individuele verantwoordelijkheden. Zuiver was het geweest om in een brief aan de Kamer duidelijk te maken waarom de betrokken ministers (Kok zelf, maar ook de anderen uit Paars I, zoals Jorritsma, Zalm, en Netelenbos) menen tekortgeschoten te zijn en daarom aftreden.

De Kamer had dan over deze brief kunnen debatteren. Zodoende zouden de politieke verantwoordelijkheden keurig zijn vastgesteld en zouden betrokken kamerleden, zoals Melkert en Dijkstal (ook leden van Paars I), ook zelf as over hun hoofd hebben kunnen strooien. De ministers uit Paars II, die niets met Srebrenica te maken hadden, zouden vervolgens hun portefeuille ter beschikking hebben kunnen stellen, hetgeen iets anders is dan ontslag nemen.

Deze koninklijke weg, geformuleerd door de Leidse politicoloog Andeweg, had de mistige situatie waarin we nu verkeren, voorkomen. Er is een rapport, dat niemand nog echt bestudeerd kan hebben, maar het kabinet is al gevallen, zonder dat datzelfde kabinet behalve dan in de meest algemene termen duidelijk heeft gemaakt waarom. Wanhopig wordt gepoogd het knoeiwerk weg te poetsen.

Nederlandse politici zijn regenten, die het gevoel voor het op democratische wijze afleggen van verantwoordelijkheid missen. Heeft Van Kemenade, die het doofpot-rapport maakte, al van schaamte zijn benoeming tot Minister van Staat teruggegeven? Of Van Mierlo, wiens naam nauwelijks genoemd wordt, maar die als minister van buitenlandse zaken een grotere verantwoordelijkheid droeg dan de alom gefileerde Voorhoeve?

Niod-rapporten maken en breken carrières, bepalen de loop van de Nederlandse politiek. Het Niod is, zonder dat het dat zelf misschien wil, de politieke scherprechter van Nederland. Hoe groot de wetenschappelijke kritiek ook moge zijn, de Nederlandse politici gebruiken het Niod om hun politieke, morele en intellectuele armoede te verbergen.