Zaankanters verzetten zich tegen komst bajes

De Bijlmerbajes gaat dicht en Amsterdam wil geen nieuwe gevangenis. Zaanstad ontvangt die juist met open armen. Een gevangenis betekent nieuwe banen voor de afkalvende industrie. De Zaankanters roeren zich echter hevig. Wie wil zo'n ding nou naast z'n huis?

ZAANDAM - Het is geen traktatie om vanaf de A8 over de Thorbeckeweg Zaandam in te rijden. Rechts van de vier asfaltbanen snijdt de Wibautstraat door vervallen flats uit de jaren zestig, recht vooruit leidt de plompe Den Uylbrug naar een industrieterrein. Alleen links is groen te zien: sportcomplex Poelenburg en het Vijfhoekpark.

Als het aan het gemeentebestuur ligt, worden of de sportvelden, óf het park vervangen door een gevangenis voor zo'n 800 gevangenen, met een vijf meter hoge muur. ,,Schandalig', vindt Aart Molenaar, voorzitter van Bewonersvereniging Platform Vijfhoek. ,,Deze locatie is niet te verantwoorden.'

De gevangenis moet vóór 2004 weg uit Amsterdam-oost: de grond is toegezegd aan een projectontwikkelaar. De kenmerkende witte torens zijn onoverzichtelijk en moeilijk te beveiligen, waardoor de inrichting jaarlijks met een miljoenentekort kampt. Er is acht hectare nodig voor laagbouw en die heeft Amsterdam niet. Hoewel de gevangenisdirectie vreest dat gedetineerden vanuit Zaandam op weg naar de rechtbank in Amsterdam in de file komen te staan, is zij met de locatie akkoord. De rijksbouwmeester is al aan het tekenen.

De 5600 bewoners van Vijfhoek en de 9000 uit het naastgelegen Poelenburg staan op hun achterste benen. ,,We gaan tot het einde', zegt Molenaar, ,,Tot aan de Hoge Raad. Zo kunnen we de boel nog jaren vertragen.'

Het Vijfhoekpark is begin jaren zestig aangelegd als buffer tussen de woonwijken en het grote industrieterrein Achtersluispolder. Het wordt ecologisch beheerd. Er lopen Schotse hooglanders rond en het park maakt een bosachtige indruk. ,,En de sportparken zijn juist fantastisch, omdat ze in de wijk liggen', zegt Fred Sanders, directeur van woningbouwvereniging ZVH. ,,Poelenburg heeft een enorm arsenaal aan sportertjes. Je stuurt je kind niet op een donkere avond met de fiets naar buiten de wijk.'

Volgens wethouder D. Sanders van economische zaken zijn zeven Zaanse locaties onderzocht op geschiktheid en zijn Vijfhoek en Poelenburg de enige twee die voor het rijk voldoen. ,,Je krijgt altijd heibel als het over een gevangenis gaat. Maar voor Zaanstad is het belangrijk dat de gevangenis 800 mogelijke banen oplevert in de dienstensector. De industrie kalft steeds verder af.'

Het gemeentebestuur heeft besloten tot een raadplegend referendum over de gevangenis. Minstens dertig procent van de kiesgerechtigden moet tegen stemmen, wil de uitslag geldig zijn. Maar ook dan kan de raad de uitkomst naast zich neerleggen.

,,Ik weet niet of dat referendum helpt', zegt Ali Acar, bestuurslid van de Sultan Ahmet moskee. Die staat in Poelenburg, waar veel Turken wonen. ,,Hier stemt honderd procent tegen, zeker. Maar andere wijken zullen voor stemmen. Die denken: liever in Poelenburg dan bij ons.'

Onlangs werd in de moskee een rumoerige informatie-avond gehouden over de gevangenis. De moskeegangers maken zich zorgen om de omgeving waarin hun kinderen opgroeien. A. Altikulaç, secretaris: ,,Stel, je loopt met je kind in het park. Je kind vraagt: wat is dat voor gebouw? 'Een gevangenis', zeg je. 'Wat is een gevangenis', vraagt je kind. Wat moet je dan zeggen? Kinderen zullen hun vertrouwen in mensen verliezen. We proberen van deze buurt iets moois te maken. Maar daar tegenover plaatst de gemeente er een gevangenis. Wat denk jij bij de Bijlmerbajes? Zou je daarnaast willen wonen?'

Acar: ,,En waar wonen die bestuurders zelf? Niet in Poelenburg, dat weet ik wel. Waarom komt die gevangenis niet aan de andere kant van de stad, bij de dure wijken? Ze hebben gedacht: we doen het in de armere wijk, waar mensen toch niet snel iets zullen zeggen.'

Een domper op de pogingen om Vijfhoek en Poelenburg leefbaarder te maken, zo ervaart ook Sanders van ZVH de plannen voor de bajes. Zijn woningbouwvereniging leidt een grootscheepse vernieuwing van Vijfhoek waarbij alle oude huizen worden vervangen. ,,Je kunt als gemeente niet afspreken dat je de zuidelijke entree van Zaanstad wilt opwaarderen en tegelijk tegenover die entree een gevangenis bouwen. Als ik dit had geweten, had dat verschil gemaakt voor de onderhandelingen met de gemeente. Dan hadden we de grondprijzen wel anders vastgesteld. Voor mij is het ondenkbaar dat de gevangenis hier komt. Zo ja, dan stellen we alsnog nieuwe eisen. Zo fietst dat niet, natuurlijk.'