Ook de duivel kan je helpen

,De Amerikanen hebben in 1991 alle nieuwe wapens op ons uitgeprobeerd. We hebben allerlei nieuwe raketten over ons heen zien gaan. Er waren er, die in de lucht in zeven stukken uiteenvielen. Daarna lagen de straten bezaaid met ledematen en hoofden.''

Mowaffk al-Sawad (31) woonde in de Zuid-Iraakse havenstad Basra toen in januari 1991 de alliantie rond de Amerikanen Saddam Hoessein aanviel. Niet alleen de hoofdstad Bagdad werd gebombardeerd, ook de oliestad Basra kreeg het nodige te verduren, vertelt Al-Sawad ruim tien jaar later in de zonnige huiskamer van zijn huis in Groningen.

Op de schoonsteenmantel staat een ingelijste cover van zijn gedichtenbundel 'Een middag wit als melk', aan de muren hangen schilderijen van zijn hand. ,,Dat zijn de zielen van de kinderen die in Irak van de honger sterven'', vertelt hij bij het doek waarop kleurige ballonnen en teddyberen door de lucht zweven, weg van de grijze vormen op de grond, met een boog naar de hemel.

Al-Sawad overleefde de oorlog, en kwam acht jaar geleden als uitgenodigd vluchteling naar Nederland. Met zijn ervaring van de vorige Golfoorlog is hij fel tegen een Amerikaanse militaire actie tegen Irak nú. Zijn pleidooi: Hef de sancties op, zodat de Irakezen geen honger meer hebben en zelf in actie kunnen komen. ,,Ze hebben nu geen democratie nodig, maar brood en medicijnen'', meent hij stellig, refererend aan het voornemen van president Bush het regime van Saddam te vervangen door een democratische regering. ,,Democratie moet je leren, dat kan niemand je geven. Nederland heeft er ook eeuwen over gedaan.''

Bovendien heeft hij geen enkel vertrouwen in de Amerikanen, die hij beschuldigt van opportunisme. Het beeld dat Al-Sawad tekent, verschilt deels met hetgeen in het Westen bekend is. Hij is er bijvoorbeeld van overtuigd dat de Amerikanen Saddam in de zomer van 1990 het groene licht hebben gegeven voor zijn inval in Koeweit. Dat koppelt hij aan zijn ervaringen in 1991, toen de Amerikanen weigerden de opstandelingen tegen Saddam in Zuid-Irak te helpen.

Al-Sawad was als soldaat in Basra bij een compagnie van bruggenbouwers gelegerd, en niet ingezet bij de inval in Koeweit. Vanuit zijn legerkamp hoorde hij hoe de Iraakse soldaten begin 1991 uit Koeweit op de vlucht sloegen en hoe de colonne onderweg naar Irak door de geallieerden werd gebombardeerd. ,,Al die soldaten op de weg uit Koeweit waren verbrand, er werden 24 000 mensen vermist.'' Ook in Basra vielen dagelijks bommen, op huizen, ziekenhuizen, bruggen, crèches, vertelt hij. ,,De mensen waren woedend op Saddam, en gingen de straat op. Het was zijn schuld, het kwam door zijn politieke domheid. En ze gebruikten wapens die hij ze zelf had gegeven, omdat hij bang was dat de Amerikanen parachutisten zouden inzetten. Een geweldig idee, hij had daarmee z'n eigen graf gegraven.''

Op de ochtend van de eerste maart 1991 zag hij gewapende jongens op straat in Basra. Al-Sawad voegde zich bij hen. Veel soldaten voelden zich door Saddam in de steek gelaten en deden, net als Al-Sawad, in uniform mee aan de opstand. Maar hij distantieert zich van de moord op Saddam-getrouwen en veiligheidsagenten, in die eerste uren. ,,Om kwart over acht begon de opstand, en om tien uur hadden we de hele provincie Basra onder controle. Dat waren drie geweldige uren. Maar de Amerikanen bleven maar met straaljagers laag over ons heen vliegen, en om drie uur 's middag rolden de eerste tanks van Saddam de provincie al binnen. En toen begon de echte oorlog.'' Die zou vijf weken duren.

Tegen de tanks en helikopters van Saddam konden de opstandelingen niet op, en toen het echt nijpend werd, reed Al-Sawad met een man of vijftien naar de grens met Koeweit om het Amerikaanse leger hulp te vragen. ,,Zij zeiden dat ze blij waren dat de oorlog doorging tegen Saddam, maar ze wilden ons niet helpen. Wij zeiden: je hoeft ons alleen wapens te geven, we doen het zelf verder wel. Ze wilden niet.'' Hypocriet, noemt hij dat. ,,Eerst hielden ze ten onrechte vol dat het Iraakse volk in opstand kwam omdat zij daartoe hadden opgeroepen, en daarna hebben ze die opstand zelf kapotgemaakt door ons te laten stikken.'' Om diezelfde reden heeft hij nu geen enkel vertrouwen in de Amerikaanse motieven voor ingrijpen in Irak. ,,Het gaat ze alleen om de olie, en de macht in de regio.''

Van andere missies die opstandelingen in die dagen naar de Amerikanen stuurden, waaronder die van een zoon van een sjiitische voorman uit de regio, is bekend dat ze eenzelfde afwijzende reactie kregen. De Amerikanen waren geschrokken van posters in de grensregio met Iran, waarop zij dachten ayatollah Khomeini te herkennen. In werkelijkheid toonden die de Iraakse sjiitische leider Al-Hakiem. De VS vreesden dat Irak - met zijn bevolking die in meerderheid sjiitisch is - in navolging van Iran een islamitische staat zou worden.

Al-Sawad kent de posters, maar doet de vrees af als niet reëel. ,,Er was geen echte leider van de opstand, er was alleen chaos. Wat ons samenbond, was dat we van Saddam afwilden. Al-Hakiem heeft onze opstand kapotgemaakt, door te doen alsof die sjiitisch was. En dat was het niet. Ik heb niets met sjiieten, en ik was samen met communisten en democraten van verschillende, geheime partijen. We vertrouwen Al-Hakiem niet. Hij werkt met Iran.''

Maar dan vertelt hij over een hoge Iraakse generaal die op het punt stond om met een paar duizend soldaten naar de opstandelingen over te lopen. ,,Hij zei echter: wie is die Mohammed Bakir al-Hakiem? Wat moeten we met zo'n Khomeini hier? Ik doe niet mee met sjiieten.'' En uiteindelijk dankt Saddam volgens Al-Sawad zijn hachje aan de Koeweiters, die ,,Bush smeekten om de opstand te stoppen, ze hadden toch liever Saddam dan de sjiieten''.

Hier blijkt toch ook uit dat de angst voor de sjiieten Bush ervan weerhield de opstand te steunen? Nee, houdt Al-Sawad vol, Bush senior heeft zelf gezegd dat hij de strijd staakte vanwege de duizenden verbrande soldaten op de weg tussen Koeweit en Basra. ,,Hij wilde stoppen voordat zijn handen nog vuiler werden.''

Als het militaire ingrijpen van de Amerikanen nu doorgaat, zal dat juist een opsplitsing van Irak in een Koerdisch, sjiitisch en centraal deel tot gevolg hebben, waarschuwt Al-Sawad: ,,Als je nu kijkt naar de kaart, zie je de huidige no-fly-zones het land in drieën opdelen. En kijk met wie van de oppositie de Amerikanen praten: met Al-Hakiem, met de Koerden en met een paar generaals die nog onder Saddam hebben gevochten tijdens de Golfoorlog en daarvoor medailles hebben gekregen. Als de Amerikanen zo doorgaan, komt er een burgeroorlog.''

Hoe dubbel zijn gevoelens ten aanzien van de Amerikanen zijn, blijkt wel uit het feit dat hij destijds na vijf weken vechten opnieuw naar ze toeging, nu als vluchteling. ,,Ja, oké, als de duivel je wil helpen, waarom niet'', verdedigt hij die keuze. ,,Als gedeserteerd soldaat had ik geen enkele kans te overleven bij Saddam, óf ik zou moeten vechten tegen mijn eigen mensen.'' In april 1991 meldde hij zich bij het Amerikaanse leger. Die brachten hem en zo'n twintigduizend andere militairen onder in enkele kampen in de Saoedische woestijn, waar ze na het vertrek van de Amerikanen jarenlang door de wereld vergeten werden.

Daar kwam pas verandering in, toen een van hen naar de Saoedische hoofdstad Riaad wist te ontkomen, en aan de wereldpers berichtte over de hongerstaking die Al-Sawad en zijn vrienden al weken volhielden uit protest tegen hun onofficiële gevangenschap. Dat leidde tot hulp van de VN, waardoor ze uiteindelijk de kampen konden verlaten.

,,Daar ben ik verslaafd geraakt aan lezen ik las acht uur per dag'', vertelt Al-Sawad, en de lange jaren in de hete woestijn waren aanleiding voor het brievenboek 'Stemmen onder de zon', dat deze week is verschenen. Het zijn de brieven die hij schreef aan zijn broer en enkele vrienden die in een kamp op een steenworp afstand zaten.

,,In die drieënhalf jaar ben ik vijfentwintig jaar gegroeid'', zegt Al-Sawad over die tijd. In Nederland leerde hij weer 's nachts slapen, in plaats van overdag om de koele nacht in de woestijn te benutten. Hij pakte zijn leven weer op, en zijn jeugddroom om schrijver te worden. Deze zomer won hij de Al-Hizjra poëzieprijs, en nu verschijnt dus zijn boek. Irak zal voorlopig het onderwerp van zijn inspanningen blijven, want Al-Sawad ziet het als zijn roeping om daarover te schrijven. ,,Mijn volk heeft me nodig'', zegt hij vol ernst. ,,Om hun ellende aan de wereld te tonen.''

Amerikaans ingrijpen in Irak zal alleen maar tot een burgeroorlog leiden. Geef de Irakezen brood en medicijnen, zodat ze zelf Saddam kunnen

verjagen, bepleit de Iraakse schrijver Mowaffk Al-Sawad. Hij spreekt vanuit zijn ervaring tijdens de Golfoorlog, toen hij betrokken was bij de opstand tegen Saddam in Basra.