Vaccin werkt alleen bij maagden

Amerikaanse onderzoekers hebben eind november een vaccin gepresenteerd dat baarmoederhalskanker kan voorkomen. Het vaccin maakt vrouwen immuun tegen het virus dat de ziekte veroorzaakt. Het werkt alleen bij vrouwen die nog niet seksueel actief zijn.

De zogeheten humane papillomavirussen (HPV's) vormen een lastige familie. Twintig van deze seksueel overdraagbare virussen kunnen baarmoederhalskanker veroorzaken, een ziekte die wereldwijd 450 000 vrouwen per jaar treft en die 250 000 levens kost. Andere varianten bezorgen de mens genitale of anale wratten.

De allerkwalijkste van het stel is het papillomavirus HPV-16. In zijn eentje neemt deze stam zeker de helft van alle baarmoederhalskankers voor zijn rekening. Maar lang hoeft dat niet meer te duren. Het vaccin tegen HPV-16 is zo goed als klaar, meldde de Amerikaanse epidemiologe Laura Koutsky half november tijdens een congres van de KNAW, de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen.

Onder grote belangstelling toonde ze de resultaten van een experimenteel vaccin dat de natuurlijke afweer tegen virusstam-16 een stuk krachtiger maakt. Het vaccin zou 'voor 100 procent effectief' zijn. Van de 768 jonge vrouwen tussen de 17 en 23 jaar die ermee waren ingeënt, raakte in de eerste anderhalf jaar niemand met de virusstam besmet. Van de 765 placebo-vrouwen liepen er 41 een langdurige infectie op. ,,We weten nu zeker dat het vaccin beschermt tegen het virus'', zegt Koutsky. ,,Het is nog onduidelijk of de bescherming lang aanhoudt, maar dat verwacht ik wel. Een vergelijkbaar vaccin, tegen hepatitis-B, werkt namelijk ook langdurig.''

Wat ook nog niet vaststaat is of het vaccin werkelijk baarmoederhalskanker kan voorkomen. Daarvoor was het onderzoek te kleinschalig. Wel vond Koutsky een sterke aanwijzing. ,,Vergeleken met vrouwen in de placebogroep hadden ingeënte vrouwen minder last van onrustig weefsel in de baarmoederhals, een voorstadium van kanker.''

Van de niet-gevaccineerde vrouwen bleken er negen onrustig weefsel te hebben ontwikkeld als gevolg van HPV-16. Ingeënte vrouwen bleven gespaard, schreef Koutsky in het vakblad The New England Journal of Medicine. Statistisch is dat verschil nog niet overtuigend. Daarom is de arts begonnen met een grootschaliger onderzoek waarmee ze het klinische nut - minder kanker - definitief hoopt aan te tonen. Koutsky: ,,Als het meezit is het vaccin over vijf jaar op de markt''.

Het vaccin dat nu getest wordt, bevat entstoffen tegen vier HPV-stammen: 16, 18, 6 en 11. De eerste twee zijn verantwoordelijk voor 70 procent van alle gevallen van baarmoederhalskanker, de laatste twee voor 90 procent van alle genitale wratten. Door die wrattencomponent zou het vaccin, geproduceerd door Merck & Company, ook interessant zijn voor mannen.

Opmerkelijk genoeg is inenten volgens Koutsky alleen zinvol voor vrouwen (en mannen) die nog geen seksueel contact hebben gehad. Anderen kunnen immers al besmet zijn, wat eerder regel dan uitzondering blijkt. Ruim de helft van de volwassenen komt ooit in aanraking met één of meer HPV-stammen. Toch valt de schade mee, want de meeste HPV-typen veroorzaken geen kanker. De typen die dat wel doen, worden meestal snel opgeruimd door de afweer, waarna het lichaam immuun is. Slechts een enkele keer ontwikkelt zich kanker.

In Nederland krijgen elk jaar 700 vrouwen baarmoederhalskanker. Van hen overlijden er 300. Dat is relatief weinig omdat veel vrouwen regelmatig een uitstrijkje laten maken. Daarmee wordt 80 procent van de ziektegevallen voorkomen. Maar helaas is dit systeem nogal kostbaar. Bovendien leidt 'verdacht weefsel' niet altijd tot kanker, terwijl het uit voorzorg meestal wel wordt weggehaald.

Koutsky waarschuwt dat het vaccin de uitstrijkjes niet overbodig zal maken. Het vaccin beschermt immers niet tegen alle virustypen, en veel volwassen vrouwen zijn al besmet. Wel verwacht Koutsky dat er dankzij het vaccin bij uitstrijkjes minder vaak verdacht weefsel zal worden gevonden. Dat betekent: minder angst, lagere kosten en minder overbodige ingrepen. Maar het grootste voordeel van het vaccin zal merkbaar zijn in ontwikkelingslanden, waar de sterfte aan baarmoederhalskanker een stuk hoger ligt.