Bij Hitlers feestje hoort geweld

De geboortedag van Hitler - vandaag 113 geleden - grijpen rechts-extremisten in Rusland aan om er eens flink op los te slaan. De Afghaanse ambassade tekende deze week protest aan bij de Russische autoriteiten nadat afgelopen maandag een Afghaanse man 'in de aanloop naar de feestelijkheden' in het centrum van Moskou door skinheads was vermoord. President Poetin riep donderdag in zijn troonrede vervolgens op een vuist te maken tegen de ultra-nationalistische groeperingen. Maar of dat helpt?

Die zondag eind maart had Anoer Seteljachin een feestje bij hem thuis, op de Beskoednikovski Boulevard nummer 28 in Moskou. Een van zijn gasten stommelde bont en blauw de trappen naar de zesde etage op, vergezeld door vier agressieve pubers die hem in het portiek hadden opgewacht. Wodka wilden ze van de jarige, die haastig aan het verzoek voldeed.

Maar met één fles namen de jongens geen genoegen. Halverwege het feest kwamen ze opnieuw naar de zesde verdieping. Seteljachin weigerde hun een tweede fles. Een alerte buurman kon hem even later ontzetten, maar of Seteljachin - geboren in Madagaskar - nog ooit bij bewustzijn komt, durven de artsen van ziekenhuis nr. 67 niet te zeggen.

Voor een jongen uit Azerbeidzjan liep de confrontatie met een groep 'kaalkoppen' een maand eerder nog minder goed af. Hij werd op straat doodgeslagen. In november raasde een grote groep kaalgeschoren jongens over een markt in een Moskouse buitenwijk, waar veel handelaren uit Zuid-Rusland, Georgië, Armenië en Azerbeidzjan werken. Enkelen van hen raakten zwaar gewond.

Geweld tegen buitenlanders, vooral Afrikanen, Kaukasiërs en Aziaten, is groeiende in Rusland. Althans, dat is de indruk die ontstaat uit de krantenberichten. Dagblad Izvestija inventariseerde: vanaf begin 2001 belandden vanwege racistisch geweld 104 buitenlanders in het ziekenhuis en vielen er vier doden. Ook enkele Afrikaanse diplomaten en hun gezinsleden ontkwamen niet aan het straatgeweld.

Een paar jaar geleden begonnen skinheads en rechts-extremisten in Moskou en andere Russische steden met hun eigen publieke 'viering' van Adolf Hitlers geboortedag op 20 april. Vorig jaar werd een Tsjetsjeense jongen doodgestoken. Deze week ontvingen de ambassades van onder andere Japan, Amerika, Benin, Zambia en Zweden dreigbrieven van een zekere Ivan, de 'president van de skinheads in Rusland'. ,,The people of out side countries are a problem for us. We will delete this problem'', stelde Ivan in zijn e-mail. ,,Russia is for Russians.'' En: ,,We wish you a fast departure'', zo sluit de mail af.

Het Russische ministerie van binnenlandse zaken reageerde op de bedreigingen met de belofte extra alert te zijn. Winkelcentra, ambassades, stadions, vliegvelden en metrostations worden vandaag strenger bewaakt. Ambassadeurs hebben hun landgenoten opgeroepen voorzichtig te zijn op straat en openbaar vervoer deze zaterdag te vermijden. De vrouw van een Amerikaans congreslid vertrok onlangs halsoverkop naar huis toen zij en haar (zwarte) lijfwachten in het centrum door skinheads werden lastiggevallen.

Edwin Lukong maakt een harde cynische grap. ,,Het lijkt wel terrorisme: pas als er grootmachten worden aangevallen, is er ineens aandacht voor. Voor ons is Hitler elke dag jarig, al jarenlang.'' De gitzwarte Kameroener studeert sinds 1993 medicijnen aan de Universiteit van de Vriendschap der Volkeren. De campus van deze universiteit telt 450 nationaliteiten. Het is bijna de enige plek in Moskou waar Afrikanen geen uitzondering zijn in het straatbeeld.

Lukong is voorzitter van de Associatie van Afrikaanse studenten. Met zijn vriend Ulrich Berisvyl uit Congo-Brazzaville, secretaris van de Associatie en student rechten, hangt hij ontspannen op de banken in de centrale hal. De colleges zitten er weer op. Maar van het dagelijkse leven voor Afrikanen in de Russische hoofdstad schetsen ze een somber beeld. ,,We zijn altijd op onze hoede. In de metro, in de bus, op straat. Een taxi is voor ons te duur'', zegt Lukong. Berisvyl kwam in 1996 naar Moskou en zegt dat hij geschokt was door het openlijke racisme en de xenofobie van de Moskovieten. ,,Wij worden lang niet overal met open armen ontvangen, maar hier wordt ons leven regelrecht bedreigd. De situatie verergert ieder jaar.''

De campus van de 'Vriendschap der Volkeren' heeft al vijf jaar een eigen bewakingsdienst. Berisvyl en Lukong zeggen zich daarom alleen op het universiteitsterrein redelijk veilig te voelen. Ook andere universiteiten in Rusland namen de bewaking van hun (buitenlandse) studenten in eigen hand, zoals bleek op een conferentie vorige week in Moskou. Een vaak gehoorde klacht is dat de politie de andere kant op kijkt bij racistisch geweld, of de aanvallers na ondervraging eerder vrij laat dan de slachtoffers.

'Ivan de skinhead' schreef in de dreigmail - waar Lukong een afschrift van heeft - dat 'zelfs de Russische regering en de politie het met hen eens zijn'. Daarmee legt hij de vinger op de zere plek in de Russische samenleving. Onder de communisten werden Afrikanen (en in mindere mate Aziaten) als exotische rariteit gezien. Vanaf de jaren vijftig en zestig studeerden zo'n honderdduizend Afrikanen in de Sovjet-Unie, maar racisme kwam in het land van de 'vriendschap der volkeren' officieel niet voor. Net als antisemitisme overigens. De praktijk was anders en is anders.

Extreem geweld tegen mensen met een andere huidskleur is daarentegen van het laatste decennium. Toch weigeren politie en andere rechtshandhavers tot nu toe racistisch geweld apart te registreren. De misdaden vallen onder de categorie 'uit de hand gelopen ruzie' of 'vandalisme'. Onlangs nog kon in Moskou een hoge politiewoordvoerder beweren: ,,We houden geen statistieken bij (van racistisch geweld, red) en dat toont al aan dat er geen probleem is''. De enige informatie komt uit de kranten en van mensenrechtenorganisaties, en die constateren een toename.

Het ontkennen dat er een probleem is, is het grootste probleem, stelt Ljoedmila Aleksejeva van de Moskou-Helsinki Groep, een mensenrechtenorganisatie. ,,Zelden vinden er processen plaats onder de noemer discriminatie'', aldus Aleksejevna. ,,Terwijl racisme in Rusland een dagelijks verschijnsel is, en een politiek. Maar ook openlijk racistische partijen worden hier niet verboden.''

Dat maakt ook onderzoek naar radicale jongerengroepen - de plegers van dit geweld - lastig. Een uitgebreide telefonische ronde langs wetenschappelijke instituten leverde geen enkele expert op dit gebied op. Wel zijn er schattingen van Binnenlandse Zaken: in heel Rusland zouden ongeveer 10 000 jongeren tot extremistische groeperingen behoren, zoals de skinheads, de 'Russische Nationale Eenheidspartij' en de 'Nationale Bolsjewieken Partij'. Het ministerie rekent overigens ook de 'Arabische en Wahabitische extremisten' in Zuid-Rusland en Tsjetsjenië tot dezelfde categorie.

Naar het waarom van de toename van racistisch geweld kunnen betrokkenen slechts speculeren. Vaak wordt gewezen op de moeilijke tijden en economische malaise die Rusland doormaakte, waardoor veel jongeren hun perspectieven in het leven verloren. Lukong wijst deze verklaring resoluut van de hand: ,,Alsof Afrikaanse landen geen moeilijke tijden meemaken. Nee, dit is een cultureel probleem.''

Ljoedmila Aleksejevna wijst op het klimaat van onverschilligheid, waarin ook de overheid opereert. Met speciale programma's voor de jeugd probeert de Moskou-Helsinki Groep hier door heen te breken, maar dat is slechts een druppel op de gloeiende plaat, geeft Aleksejevna toe. Wie een paar dagen in Moskou verblijft, begrijpt wat ze bedoelt. Bij de dagelijkse paspoortcontroles in de metro en op straat zijn het altijd de donkere, vaak 'Kaukasische' types die de politie eruit pikt. Grapjes over 'zwartjes' circuleren op het Russische internet en zijn - helaas - gemeengoed onder veel Russen. Op het Plein van de Revolutie in het centrum leuren boekverkopers ongegeneerd met 'de protocollen van Zion' en andere overal elders verboden racistische lectuur. Voor kinderen uit gemengde huwelijken bestaat er zelfs de zwaar beledigende term 'spidniki', afgeleid van het Russische woord voor aids (spid).

Racistische en antisemitische uitingen door publieke personen zijn in Rusland gemeengoed. Ze veroorzaken wel ophef onder de geschoffeerden, maar voor velen is dat gesputter in de marge. Neem de huidige gouverneur van Koersk Michailov, die na zijn verkiezing eind 2000 beweerde dat 'hij en Poetin bondgenoten zijn in hun poging Rusland te bevrijden van Joods 'vuil''. Tot een echte veroordeling van Michailov is het niet gekomen, ondanks aandringen van Joodse organisaties. Ook president Poetin liet een publieke veroordeling achterwege, hoewel hij zich voortdurend profileert met zijn warme betrekkingen met de Joodse organisaties. ,,Dit is het klimaat waarin onze jeugd haar ideeën vormt'', schreef een journaliste van dagblad Izvestija met een voor de Russische media ongekende zelfkritiek.

De Russische overheid blijft bij het bestrijden van racisme zwaar in gebreke, zoals ook de commissie tegen Racisme en Intolerantie van de Raad van Europa een paar maanden terug concludeerde. ,,De opkomst van extremisme is een serieuze bedreiging voor de stabiliteit en openbare veiligheid'', aldus president Poetin donderdag in zijn troonrede die live werd uitgezonden op tv. ,,Met fascistische en nationalistische slogans en symbolen wordt er jacht gemaakt op buitenlanders, worden mensen geslagen en gedood.'' Ook de president erkende dat Rusland onvoldoende doet om deze misdaden te berechten.

Of dit eerste teken van bewustwording genoeg is? Berisvyl en Lukong hebben de moed in ieder geval opgegeven: ,,Naar de bioscoop een paar honderd meter verderop is 's avonds te gevaarlijk'', zegt Berisvyl. ,,De musea in het centrum durven we niet te bezoeken. Ik hou enorm van voetbal, maar sinds vrienden van me na een wedstrijd van Spartak zijn aangevallen, kom ik niet meer in een stadion. Ik was in Minsk (Wit-Rusland, red) en daar had ik geen problemen. Maar Moskou is niet normaal: we leven hier als in een getto.''

De vrienden hoeven daarom niet lang na te denken over hun toekomstplannen. ,,Terug naar Afrika. Denk je dat we hier ooit werk kunnen vinden?'', lacht Lukong schamper. ,,Ober in een restaurant misschien, maar een carrière kan ik vergeten.'' Berisvyl is over een jaar klaar met zijn studie, maar ook hij zal geen heimwee krijgen. ,,Aan sommige medestudenten zal ik goede herinneringen bewaren. Maar niet aan dit land. Ik dank Rusland voor de mogelijkheid tot studie, maar ik vervloek het omdat ik hier zes jaar van m'n leven heb verloren.''