Oudste oermensen waren wellicht gewoon apen

De vondst van de 6 miljoen jaar oude Millenniumman in Kenia is amper vijf maanden oud of er duikt al weer een concurrent op als mogelijk oudste voorvader van de mens. Het is een hominide die zo'n 5,8 miljoen jaar geleden in Ethiopië leefde. Toch zullen bij de vraag of onze echte bet-over-over-over-grootouder wil opstaan, beide kandidaten wellicht blijven zitten. Paleontologen beginnen namelijk te vermoeden dat die vroege hominiden gewoon apen waren.

De menselijke stamboom wortelt alsmaar dieper in het verleden. Tot en met vorig jaar gold ardipithecus ramidus, een mensachtige van 4,4 miljoen jaar geleden uit Awash (Ethiopië), als onze vroegste voorloper. Maar sinds februari 2001 ging de eer naar de veel oudere Millenniumman. Hij leek een logische voorouder, want met zijn forse dijbeen, grote achterschedel en betrekkelijk kleine tanden en kiezen oogde hij zelfs moderner dan sommige australopitheci van drie miljoen jaar geleden, onder wie de vermaarde Lucy.

Jammer voor Kapsomin, het Keniaanse gehucht dat als vindplaats van de Millenniumman al een toeristische trekpleister begon te worden, maar nu steken paleontologen in Ethiopië de vinger weer op. Zij hebben een aannemelijker kandidaat gevonden, een heel oude variant van ramidus, die tussen de 5,4 en 5,8 miljoen jaar geleden leefde.

Op basis van bot- en kaakfragmenten en wat tanden zien de ontdekkers in hem een verwant van de gemeenschappelijke voorouder van chimpansee en mens. Ze maken hun vondst wereldkundig in Nature (12 juli) en stellen de 'mensachtige status' van de concurrent, de Millenniumman, tegelijk ter discussie. Was dat soms een aap?

Er konden wel eens meer van die oude hominiden gewoon aap zijn geweest, bromt Nature in een commentaar. Want waar baseren de paleontologen hun claims eigenlijk op: hoe maken ze uit enkele botten en tanden op of ze op een mensachtige, een chimpansee-achtige of een andere mensaapachtige zijn gestuit?

Tweebenigheid was lang een criterium. Wij lopen rechtop, anders dan de chimpansees die op benen en gekromde handen voortgaan. Maar sommige uitgestorven apensoorten liepen ook op beide benen, zonder de knokkelgang van de huidige chimpansees. Chimpansees hebben die tred wellicht later uitgevonden, terwijl tweebenigheid in een ver verleden normaal was, en niet specifiek des mens.

Dat kan betekenen dat de tweebenige hominiden van meer dan vijf miljoen jaar oud niet in onze stamboom thuishoren. Ze naderen in ouderdom de tijd dat de gemeenschappelijke voorouder van chimpansee en mens nog moet hebben geleefd. Dus je kunt net zo goed veronderstellen dat de Millenniumman en de oude ramidus vertegenwoordigers zijn uit de chimpanseestamboom.

Daar kom je niet gemakkelijk achter, want fossielen van chimpansees uit die dagen zijn er niet. Dat komt mogelijk doordat chimpansees altijd in bosrijke gebieden leefden, en dat is geen goed conserverende omgeving. Maar uit de lagen, waaruit de Millenniumman én ramidus naar boven kwamen, en uit omringende vondsten blijkt nu juist dat die beide wezens in de bossen vertoefden. Zou niet een van de twee gewoon een chimpansee-achtige zijn geweest, of misschien allebei?

Hier is geen antwoord, weet de commentator in Nature. Van de vergelijking van oude, gebruikte botten en tanden uit de grond met de modelbotten en gebitten van levende primaten heeft hij al helemaal geen hoge pet op. Hij vreest dat onze vroege voorouder zich nog lang zal schuilhouden.