VN-resolutie kan wanbeleid China keren

De voorwaarden en het tempo van de dialoog met China over de mensenrechten aldaar, wordt volledig door China bepaald. Dat is niet goed. Net zomin als dat Europa het thema mensenrechten nooit hard speelt vanwege eigen politieke en economische belangen.

Mensenrechtengroepen beraden zich op acties tegen de China nu bekend is dat het opsluiten van dissidenten in psychiatrische klinieken tot de gebruiken behoort (Trouw, 22 februari). Het gaat daarbij, net als bij afgezegde reis van minister van buitenlandse zaken Van Aartsen, om het vinden van de juiste mix aan instrumenten.

In de discussie over China staan handelsbelangen en mensenrechten tegenover elkaar, maar dat is een schijntegenstelling. Economische belangen zijn op de korte termijn door Van Aartsen misschien iets geschaad; op de lange termijn heeft ook het Nederlandse bedrijfsleven belang bij een verbetering van de rechtsorde in China.

Nederland hecht veel waarde aan gezamenlijk optreden in EU-verband en aan de VN-Mensenrechtencommissie. De afgelopen vijf jaar is de EU-China mensenrechtendialoog het forum voor EU-lidstaten om met China te praten over mensenrechten. Bij de aanvang zijn geen concrete doelstellingen en ijkpunten geformuleerd. Dit maakt het lastig om de resultaten te beoordelen. Er zijn gesprekken op ambtelijk niveau maar van een echte dialoog kan men volgens ambtenaren in Brussel niet spreken. In vergaderingen is echter slechts beperkte ruimte voor non-gouvernementele organisaties. De antwoorden van Chinese zijde op concrete vragen, zoals de situatie van individuele politieke gevangenen, laten lang op zich wachten en vertellen weinig. Nog geen maand geleden hebben de ministers van buitenlandse zaken van de EU, voor het eerst, een korte evaluatie naar buiten gebracht over de mensenrechtendialoog met China en doelstellingen geformuleerd. Dit is een stap vooruit. Er is nog geen reactie van China hierop.

China bepaalt grotendeels de voorwaarden en het tempo van de dialoog. Zo dreigt China de dialoog te staken als EU-lidstaten een resolutie indienen bij de VN-Mensenrechtencommissie.

Bilaterale samenwerkingsprogramma's mogen niet in de weg staan van een adequate aanpak in internationale mensenrechtenmechanismen. Gezien de mensenrechtensituatie in China zou een resolutie de aangewezen weg zijn: de feitelijke situatie in China, Tibet en Oost-Turkestan (Xinjiang) is tenslotte de afgelopen jaren verslechterd.

De Nederlandse regering moet het initiatief nemen voor een resolutie tijdens de 57ste zitting van de VN Mensenrechten, van 19 maart tot 27 april in Genève. Dit is hét forum om lidstaten aan te spreken op naleving van de mensenrechten.

Zeker in het licht van de EU-samenwerking moet er meer inzicht komen in het mensenrechtenbeleid. Nu wordt op allerlei niveaus door de verschillende instellingen mensenrechtenbeleid gevoerd. Dit wisselt met nationale en persoonlijke voorkeuren en met het voorzitterschap.

Samenwerking in EU-verband leidt vaak tot vertraging, compromissen op het laagste niveau of zelfs afstel van acties. Het ontbreekt aan inzicht in de effectiviteit van het totaal aan activiteiten. De parlementaire controle is beperkt.

Met de stap van Van Aartsen zijn mensenrechten hoger op de agenda van de relatie Nederland-China en EU-China geplaatst. Het is goed dat het onderwerp mensenrechten niet is losgekoppeld van de bredere politieke en economische betrekkingen. Hopelijk creëert dit op langere termijn ruimte voor een diepgaand gesprek met China over tal van mensenrechtenkwesties. Duidelijk is dat er behoefte is aan een instrument als een mensenrechten-effectrapportage om meer inzicht te krijgen in de consistentie en de effecten van het beleid. Ook de toenemende verschuiving naar Brussel vraagt hierom. Het wordt immers steeds lastiger voor de Tweede Kamer om haar controlefunctie uit te oefenen.

Een mensenrechten-effectrapportage voor buitenlands beleid kan helpen om duidelijkheid te scheppen over afwegingen, keuzes en resultaten en het besluitvormingsproces verhelderen en versnellen. Overeenstemming over de feiten, heldere en concrete beleidsdoelstellingen, ijkpunten, een tijdspad en regelmatige controle en evaluatie dragen bij aan een betere onderbouwing en inzichtelijkheid van keuzes.