De kelder van het onderwijsgebouw

Er zijn leerlingen voor wie ook de laagste sport van de onderwijsladder te hoog gegrepen is. Dat zijn kinderen die je bijvoorbeeld moet vertellen hoe je om een treinkaartje vraagt aan het loket. Voor deze categorie is er op het roc het assistentenniveau. Deze afdeling is drempelloos, wat wil zeggen dat je ook geen vbo-diploma hoeft te hebben om er aan te mogen beginnen. Hier proberen leraren het zelfvertrouwen op te krikken van jongeren die het vaak niet makkelijk hebben gehad. Maar de helft redt het ook hier niet.

Boos beent dramadocente Marjan Adolfs door de klas. Plotseling stopt ze voor een van de twaalf meisjes die in een kring zitten en begint haar uit te foeteren: ,,Jij daar, je zou die brief op de post doen. Je hebt het niet gedaan en nu lopen we een belangrijke order mis.'' Maar ook het meisje wordt boos. Ze zegt: ,,Dat zijn mijn zaken niet. Zorg zelf maar voor je post.'' Adolfs wendt zich tot de groep: ,,Nou meiden, waar heeft Nastra voor gekozen?'' Twaalf hoofden bestuderen het eerder uitgereikte stencil waarop twaalf manieren staan waarop iemand verkeerd kan reageren op kritiek. Nastra heeft voor 'verdedigen' gekozen, besluit de meerderheid van de klas. In het rondje daarna komen ook 'terugkaatsen' (Nou, u vergeet toch ook wel eens wat) 'aanvallen' (nou ik heb ook zoveel te doen, ik kan niet alles tegelijk, en 'ontkennen' (welke brief?) aan bod.

Wie zich aanmeldt voor het laagste niveau van de afdeling 'mode, presentatie en handel' van het roc Amsterdam krijgt eerst tien weken intensief lessen in sociale vaardigheid. De dramalessen van Marjan Adolfs behandelen onder meer communicatie op de werkvloer. De leerlingen zijn dol op de lessen.

,,Hier komen niet per se de leerlingen terecht die heel slecht kunnen leren'', vertelt directeur Ingrid Dokter van het mode- en technieklyceum, ,,Hier komen vooral kinderen terecht waar iets mee is.'' De roc's zijn in principe drempelloos. ,,Kinderen die slecht leren kunnen op het vbo een diploma op a-niveau halen. De zorgplicht van de vbo-scholen gaat ver. Je moet van goeden huize komen om het vbo zonder diploma te verlaten. Het is een groep waar je veel aandacht en zorg aan moet besteden. Daarom werken we in kleine groepen en laten we ze veel praktijkvakken doen.''

De opleiding van Dokter heeft twee groepen op het laagste niveau waar ook kinderen zonder enig ander diploma binnenkomen. De enige voorwaarde is een redelijke kennis van Nederlands. Wie die niet voldoende heeft wordt doorverwezen naar de 'unit educatie'.

,,Kinderen die hier terechtkomen kunnen, als de capaciteiten er zijn, in principe nog door naar het hbo. Het probleem is vaak het sociale kader. Bij ons komen kinderen terecht bij wie het door 'omstandigheden' misloopt. Ze zijn vaak verhuisd, vaak voor lange tijd teruggeweest naar het land van herkomst. Mensen bewegen zich soms voor hun werk door het hele land, wij krijgen hier kinderen die dan weer bij hun vader wonen en dan weer een tijd bij oma. Dat kost veel tijd en energie en dat gaat ten koste van de school. Om eruit te halen wat erin zit heeft een kind rust nodig, sociale veiligheid moet de basis zijn van het bestaan van een kind. ''

,,Kinderen worden nogal eens ondergeschikt gemaakt aan het belang van hun ouders. Dat heeft ook wel te maken met de tijdgeest vind ik zelf. Vroeger hielden ouders meer rekening met de kinderen. Er waren van die ongeschreven maatschappelijke regels: je ging verhuizen als de kinderen naar de middelbare school gingen. Je probeerde te wachten met de scheiding tot ze het huis uit waren. Nu moet iedereen zich ontplooien, ook de ouders.''

Het laagste niveau is met een aandeel van 5 procent de kleinste afdeling in het beroepsonderwijs. Maar het aantal kinderen dat 'op niveau 1' binnenkomt op de roc's groeit, terwijl de overige niveaus 2 tot en met 4 licht dalen of stabiel blijven. In het schooljaar '97/98 telde niveau 1 11 645 leerlingen, het afgelopen schooljaar waren dat er bijna negentienduizend.

Op het modelyceum laten alleen de afdelingen presentatie en handel en de afdeling modetechniek deze kinderen binnen. De afdeling commercie wordt gevolgd op een hoger niveau. Na een jaar ben je winkelassistent of assistent naaister. Je kan dan bijvoorbeeld proefmodellen maken in een atelier.

Voor Ingrid Dokter is niveau 1 niet genoeg: ,,Ik wil ze minstens twee jaar hier houden. De naai-opleiding komt voor mij niet op de eerste plaats. Het gaat mij vooral om die andere vaardigheden, zoals de sociale vaardigheden, die we ze bijbrengen.''

De eerste lessen zijn vrij elementair. De school organiseert een uitje naar het museum en de leerlingen moeten zelf uitzoeken hoe laat de trein gaat en zelf een kaartje kopen. Op school wordt geoefend. Hoe kom je over als je iets vraagt aan een loket?

Dokter: ,,Ze vinden het soms griezelig als ze met zichzelf geconfronteerd worden. Het escaleert regelmatig in de klas. Wij willen dat ze hun gedrag aanpassen zodat het effectief is en wordt geaccepteerd. Vaak komen ze heel anders over dan ze denken.''

,,Ze moeten vaak eerst leren met regels om te gaan. School is vaak het enige vaste element in hun bestaan omdat de ouders zelf geen structuur aanbrengen in hun leven. Ze moeten op tijd komen maar hun prioriteiten zijn heel anders. 'Juf ik kon niet op les komen omdat ik met mijn moeder naar de dokter moest', krijg je bijvoorbeeld te horen. Of 'ik kon niet komen want ik moest werken'. Daar gaan wij dan tegenin. Ze hebben soms een heel apart wereldbeeld. Ik praatte een keer met een jongen hier over een voetbalwedstrijd. Hij vroeg hoe laat die afgelopen zou zijn. Negen uur ofzo. 'En hoe laat begint dan het plunderen?', vroeg hij serieus. Dan ben ik ook sprakeloos.''

,,Ze krijgen hier een basisopleiding, dat wil zeggen dat deze kinderen daarna passen in de maatschappij. Het probleem is vaak dat ze nauwelijks zelfdiscipline hebben. Hier moeten ze leren dat er ook eisen aan ze worden gesteld. En we praten met ze, want dat gebeurt thuis meestal ook niet. In het begin vroeg ik nog wel eens aan leerlingen: wat vertellen jullie dan aan tafel? Dan keken ze je raar aan want vaak wordt er helemaal niet samen gegeten. Iedereen pakt maar wat op een tijd dat het uitkomt.''

Ze zijn vaak moedeloos, vindt Dokter. ,,Meestal hebben ze niet het gevoel dat ze invloed kunnen uitoefenen op hun eigen leven. Het idee dat je een lijn kunt uitzetten in je leven, ontbreekt. 'Je hoeft geen slachtoffer te worden van je situatie', houden wij ze voor.''

In ongeveer de helft van de gevallen heeft dat succes op deze opleiding, de rest van de leerlingen haakt af. Dokter: ,,Meestal gebeurt er weer iets met ze, ze verhuizen of zo en dan zijn we ze weer kwijt. Voor de docent die veel tijd in een kind heeft gestoken is dat bitter.''