Aboe Zaid is onzichtbare streep over

Intellectuelen moeten profeten zijn, stelt de uit Egypte gevluchte professor Nasr Aboe Zaid. Aboe Zaid geldt op het moment als een van de belangrijke vernieuwers van het islamitische denken. Vorige maand was zijn inauguratie aan de Leidse universiteit, waar hij benoemd is op de Cleveringa-leerstoel. ,,Wie een profeet vereert is dom.''

Niet dat de Koran voor Aboe Zaid als pseudo-goddelijk geschrift heeft afgedaan. ,,De Koran is tegelijk helemaal openbaring en helemaal door de sociaal-culturele context bepaald.'' Tot de eigenlijke openbaring hebben de gelovigen dus alleen indirect toegang, stelt Aboe Zaid, die zijn ideeën terugvond bij de christelijke theologen van de vorige eeuw.

,,Maar die menselijke kant willen de gelovigen liever niet zien. Voor de meeste moslims is de Koran tot een onaantastbaar ding verworden, tot een heilig amulet, 'foliant in prachtband''', constateert Aboe Zaid. ,,Dat is niet altijd zo geweest. Maar in de islam is men op een gegeven moment gestopt met kritisch nadenken. Veel diepzinnige inzichten uit het verleden zijn vergeten, en zo is de islam van velen verworden tot oppervlakkig bijgeloof.''

Aboe Zaid verwerpt alle verhalen die een beroep doen op het ingrijpen van het bovennatuurlijke in de natuurlijke orde. ,,Veel mensen hebben hun geloof op het bovennatuurlijke gebaseerd, in oppervlakkig bijgeloof. In deze eeuw zijn we gaan zien dat dit geloof niks anders is dan fantasie. Het is vuilnis die overboord moet.''

Ook het idee dat je de Koran in het Arabisch zou moeten lezen, en niet mag vertalen, verwerpt hij. ,,Ook ik kan genieten van een mooie koranrecitatie, en behandel de Koran met respect. Maar het Arabisch is al een vertaling, een interpretatie. Dat is niet erg, als je je er maar van bewust bent. Nederland kent een aantal prima koranvertalingen, dus waarom aan slechtbegrepen Arabisch vasthouden? Wil je de islam in Nederland tegen secularisatie beschermen, dan moet je zo veel mogelijk theologische werken in het Nederlands beschikbaar maken. Dat voedt de belangstelling en het kritisch denken.''

,,In de moslimwereld is men niet gewend om kritisch naar de tekst te kijken. Er is consensus over 'hoe het nu eenmaal is' en daaraan mag niets veranderen. De traditie trekt een onzichtbare streep waar je niet overheen mag. Want men is bang dat er van de openbaring niets overblijft als je hem kritisch tegen het licht houdt. Daarom steekt men de kop in het zand voor tegenstrijdigheden. Geen moslim beweert nog met een beroep op de Koran dat slavernij goed is en weer zou moeten worden ingevoerd. Maar men verzet zich wel op grond van de Koran tegen gelijke rechten voor man en vrouw.'' Een debat over deze zaken is zinloos, omdat de intentie tot logisch nadenken ontbreekt, meent hij.

De tegenstrijdigheden komen volgens Aboe Zaid niet voort uit zuiver religieuze overwegingen, maar uit ideologische motieven. ,,Sociale situaties worden achteraf religieus geïnterpreteerd. Alle belangrijke theologische vernieuwingen komen voort uit ideologie. Toen de Omayyaden de macht grepen zeiden ze dat alles is voorbestemd, en dat God hun heerschappij dus heeft gewild. Tegenstanders formuleerden daarop hun theologie: God wil het goede, niet het slechte. Jullie zijn slecht en dus niet door God gewild.''

Door een wetenschappelijke benadering van de korantekst is een beter beeld te krijgen van de culturele context waarin de Koran is ontstaan. Dan kun je vervolgens op zoek gaan naar de betekenis die de openbaring in de tegenwoordige context kan hebben. Dan ga je heel andere dingen geloven dan traditioneel worden voorgeschoteld. Zo geloven veel moslims dat er in de Koran staat dat God een laatste openbaring nodig vond, omdat vorige openbaringen aan joden en christenen gecorrumpeerd waren.

,,Maar als je goed leest, zie je dat de Koran alleen spreekt over de Thora en het Evangelie - in enkelvoud. Het is de vraag welk christendom Mohammed kende. Waarschijnlijk was het een verminkte overlevering of een primitief soort volks-christendom dat door sommige Arabieren werd aangehangen - de achteroom van de eerste vrouw van de profeet was een christelijke priester. In ieder geval gaat het in de Koran alleen over de bij Mohammed bekende aanhangers van de twee voorafgaande religies, niet over het tegenwoordige joden- en christendom. Het onder moslims algemeen aanvaarde idee dat de tegenwoordige bijbel een corruptie is van een oorspronkelijke openbaring is dus vals.''

De grondige studie van tekst en context van de Koran staat aldus Aboe Zaid pas aan het begin. Die zal het bijgeloof op den duur onmogelijk maken, hoopt Aboe Zaid. Maar omdat het geloof - hoe etherisch ook - altijd bepaald wordt door sociale en ideologische factoren, is alleen het beoefenen van zuivere wetenschap niet genoeg. De wetenschapper moet tegelijk een profeet zijn. Juist door deze kant van zijn werk is Aboe Zaid in zijn vaderland Egypte in de problemen gekomen.

,,Als ik mijn mond had gehouden toen islamitische investeringsmaatschappijen met medeweten van de overheid het spaargeld van vele arme mensen lieten verdampen, dan had ik in alle rust verder kunnen gaan met mijn studies aan de universiteit van Cairo.''

Boze fundamentalisten daagden echter Aboe Zaid uit wraak voor zijn protest voor de rechter omdat uit zijn werk zou blijken dat hij ongelovig is. Uiteindelijk gelastte een rechtbank dat Aboe Zaid van zijn vrouw moest scheiden - een ongelovige mag niet met een moslimse getrouwd zijn, zou de Koran bepalen. Omdat het leven in Egypte te gevaarlijk werd, kwamen Aboe Zaid en zijn vrouw naar Nederland. Aboe Zaid is pessimistisch over de ontwikkelingen in Egypte. Terugkeer naar zijn vaderland ligt niet in het vooruitzicht.

Ook in Nederland ziet Aboe Zaid het als zijn taak om als een profeet te spreken ,,want soms is stilzijn een misdaad''. Tijdens zijn oratie vorige maand ter gelegenheid van zijn benoeming op de Cleveringa-leerstoel sprak hij zich uit tegen het onrecht dat de Palestijnen volgens hem wordt aangedaan. ,,Ik wist dat het pikant was. Cleveringa had zich in 1940 immers sterk gemaakt voor het lot van de Joden, wat de sluiting van de universiteit tot gevolg had. Maar ook Cleveringa was een profeet. Profeten spreken ook als het hun hachje kan kosten. Als je moedwillig het gevaar trotseert en de dood riskeert, krijg je een scherp besef waar het werkelijk om draait in het leven. Je voelt verbondenheid met de mensheid, zelfs met het hele universum.'' Van Aboe Zaid mag je dat een religieuze openbaring noemen.

Wie een profeet als een god vereert, vervalt tot bovennatuurlijke bijgeloof, zegt Aboe Zaid. ,,Religie behoudt wel een metafysische kant, een geloof in iets dat niet te vatten is, maar dat de basis vormt van mijn bestaan, en waarmee ik contact zoek. Voor wie het zien wil is God overal, ook in de diepte van het zelf.''

Soms ervaart de gelovige contact. ,,De wetenschapper, de kunstenaar en de strijder tegen onrecht hebben allen hun openbaringen. Openbaringen komen niet aangewaaid. Een profeet verwerft zijn openbaring alleen dankzij veel zweet en tranen.''