Enkele vragen aan de supermacht en aan anderen

,,De Amerikaanse pacifist J. Muste heeft erop gewezen dat bij elke oorlog de overwinnaar het probleem is: die heeft namelijk geleerd dat geweld loont. De hele naoorlogse geschiedenis bevestigt de waarheid van die opmerking.' De Belgische natuurkundige Jean Bricmont stelt enkele onvervalste vragen.

Alles ging zo goed. Servië was op de knieën gedwongen en had onlangs Milosevic uitgeleverd aan het internationale Tribunaal, in ruil voor een handvol dollars (waarvan, zo bleek vervolgens, een deel gebruikt werd om schulden af te lossen die onder Tito waren gemaakt). De Navo breidde uit richting het oosten, tegenover een machteloos geworden Rusland. We konden straffeloos 'Saddam Hoessein bombarderen' (dat wil zeggen de Iraakse bevolking), wanneer we maar wilden. Macedonië, bezet door het UCK, moest zich de schertsvertoning laten welgevallen van een ontwapening van het UCK door dezelfde mensen die het hadden bewapend. De Palestijnse terroristen waren klem gezet en hun leiders onschadelijk gemaakt door slimme bommen. De laatste jaren ging het de aandeelhouders voor de wind als nooit tevoren. Politiek links bestond niet meer, alle partijen hadden zich bekeerd tot het neoliberalisme en het 'humanitair' militair interventionisme. Kortom, als we al nog niet aangekomen waren aan het 'einde van de geschiedenis', dan lag het verdere verloop in ieder geval vast en het happy end was in zicht.

En dan, de schok, de verbijstering, de afschuw: de grootste supermacht aller tijden wordt getroffen, recht in het hart van zijn rijkdom en zijn kracht. Een piekfijn elektronisch spionagesysteem kon niets doen om de ramp te voorkomen. Hoewel ik zeker niet de opvattingen deel van de voormalige Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, mevrouw Albright - die op de vraag of de dood van een half miljoen Iraakse kinderen wel te verdedigen valt, antwoordt: ,,dat is een moeilijke keuze, maar ja, dat valt te verdedigen' - denk ik wel dat de huidige tragedie aanleiding geeft om ons een paar dingen af te vragen.

De Amerikaanse pacifist J. Muste heeft erop gewezen dat bij elke oorlog de overwinnaar het probleem is: die heeft namelijk geleerd dat geweld loont. De hele naoorlogse geschiedenis bevestigt de waarheid van die opmerking. In de Verenigde Staten werd het ministerie van Oorlog omgedoopt tot ministerie van Defensie, terwijl het land door geen enkel reëel gevaar werd bedreigd. Opeenvolgende Amerikaanse regeringen zijn begonnen met programma's van militaire interventie en politieke destabilisatie, op een manier die het wel heel moeilijk maakt ze louter te beschouwen als pogingen het communisme terug te dringen (wat hadden gematigd nationalistische regeringen als die van Goulart in Brazilië, van Mossadegh in Iran en van Arbenz in Guatemala te maken met het communisme?).

Maar laten we ons tot de actualiteit beperken, en proberen te begrijpen hoe die buiten het Westen ervaren wordt. Niet om ons te verplaatsen in een andere cultuur of een andere religie, maar eenvoudig om ons eens af te vragen hoe wij in bepaalde situaties zouden reageren.

Het protocol van Kyoto

De Amerikaanse bezwaren zijn niet in de eerste plaats wetenschappelijk, maar van het type 'dat schaadt onze economie'. Hoe wordt zo'n houding ervaren door mensen die twaalf uur per dag werken voor een rotloontje?

De conferentie in Durban

Het Westen verwerpt elk idee van herstelbetalingen voor de slavernij en het kolonialisme. Maar iedereen kan zien dat de staat Israël wèl functioneert als een herstelbetaling voor de gevolgen van het antisemitisme, met dien verstande dat in dit geval de Arabieren betalen voor misdaden begaan door de Europeanen. En natuurlijk wordt deze verschuiving van de verantwoordelijkheid door de slachtoffers van het kolonialisme gezien als een vorm van racisme.

Macedonië

Hier hebben we te maken met een land dat door het Westen naar de onafhankelijkheid gedreven is, met het doel Servië te verzwakken, en waarvan de regering altijd gehoorzaam de westerse instructies heeft gevolgd. Het staat nu bloot aan aanvallen door terroristen die bewapend zijn door de Navo, en die afkomstig zijn uit gebieden die onder Navo-controle staan. Hoe wordt dit ervaren in de orthodoxe Slavische wereld, vooral sinds de verdrijving, onder de neus van de Navo, van de Servische bevolking uit Kosovo en de vernietiging van een groot deel van zijn culturele erfgoed?

Afghanistan

De Amerikanen hebben niet geaarzeld Bin Laden op te leiden en te bewapenen om de Russen dwars te zitten, volgens een scenario van de heer Z. Brzezinksi, een vertrouweling van president Carter. Hoeveel mensen sterven er in dit spel, dat meneer Brzezinksi 'het grote schaakspel' noemt? En hoeveel terroristen zijn er eigenlijk losgelaten in de vrije natuur, in Azië, in Centraal-Amerika, op de Balkan, en in het Midden-Oosten, nadat ze 'de vrije wereld' een dienst bewezen hadden?

Irak

De bevolking wordt de strot afgeknepen door een embargo dat honderdduizenden doden heeft veroorzaakt, ook allemaal burgerslachtoffers - al komen die niet op de televisie. Allemaal omdat Irak getracht heeft oliebronnen terug te krijgen die de facto geconfisqueerd zijn door de Engelsen. Vergelijk dat eens met de behandeling die Israël ten deel valt, dat op

volstrekt illegale wijze gebieden bezet houdt die het in 1967 veroverd heeft. Denkt u werkelijk dat het idee dat het allemaal de schuld is van Saddam Hoessein, algemeen gangbaar in het Westen, enige weerklank vindt in de Arabische en islamitische wereld?

China

Als een Amerikaans spionagevliegtuig wordt neergehaald langs de Chinese kust, en de bemanning korte tijd gevangen wordt genomen, klinkt het verontwaardigd: die Chinezen, hoe durven ze? Maar hoeveel Chinese of Indiase vliegtuigen zouden zich zo dicht langs de Amerikaanse grenzen wagen?

Is het werkelijk van het allergrootste belang om de schaarse voorraden van onze planeet, waaronder die van de intelligentie, te verspillen om een anti-raket schild te bouwen dat de Verenigde Staten niet zal beschermen tegen het terrorisme, en op de lange duur ook niet tegen nucleaire aanvallen?

Al deze overwegingen rechtvaardigen nog niet het terrorisme, zult u zeggen. Dat is zo, maar het helpt om te begrijpen waarom de reactie buiten de VS vaak gemengd is. Medelijden met de slachtoffers, ja; voor de Amerikaanse regering die op dat gevoel wil inspelen om haar politiek te legitimeren en die zich opmaakt om het internationale recht opnieuw te schenden, nee.

Het is puur toeval dat de aanslagen plaatsvonden op 11 september, de datum waarop de regering Allende omvergeworpen werd. Een datum die daarom herinnert, niet alleen aan de installatie van het eerste neoliberale bewind (dat van Pinochet), maar ook aan het begin van het einde van de nationale onafhankelijkheidsbewegingen in de Derde Wereld - zeg maar de aanwezigen op de Conferentie van Bandoeng - die zich kort nadien allemaal neerlegden bij het dictaat van de Verenigde Staten en het IMF. Deze toevallige overeenkomst herinnert ons eraan dat de Westerse overwinning op de politieke onafhankelijkheidsbewegingen in de Derde Wereld behaald werd met inzet van alles behalve democratische middelen: Pinochet in de eerste plaats, maar eveneens Soeharto, de moord op Lumumba, de terreurbrigades in Centraal-Amerika, en last but not least de steun aan de 'goede' moslimfundamentalisten, in Saoedi-Arabië en in Afghanistan.

Het komt erop neer dat duistere en feodale krachten, elke keer dat ze van nut konden zijn in de strijd tegen politiek links, ten uiterste benut zijn. Als de beschuldigingen die nu tegen die krachten geuit worden, waar blijken te zijn, is het goed om deze merkwaardige ironie van de geschiedenis niet uit het oog te verliezen.

Marx was van mening dat een politieke strijd tegen de onderdrukking het religieuze obscurantisme zou terugdringen. De afgelopen twintig jaar hebben we een reactie in tegenovergestelde richting kunnen waarnemen. Hoe meer terrein politiek links verloor, hoe sterker het obscurantisme naar voren kwam, en niet alleen in de islamitische wereld. En dat is grotendeels omdat het de enige overgebleven vorm van protest is tegen het 'tranendal' dat de Aarde is.

In het Westen zal de 'krachtige respons' ongetwijfeld met applaus ontvangen worden, zodra het ervan komt. We zullen struikelen over de intellectuelen die deze aanslagen verbinden met alles wat hun niet aanstaat in deze wereld: Saddam Hoessein, de Westerse pacifisten, de Palestijnse vrijheidsbewegingen, en, als we toch bezig zijn, de 'anti-mondialiseringsbeweging'. Nog meer spionagenetwerken zullen worden opgezet. De controle van de burgers zal verder worden verscherpt. We zullen elkaar stichtelijke verhalen vertellen over de strijd van Goed tegen Kwaad, en over de slechteriken die ons aanvallen omdat ze niet van democratie houden, en niet van gelijke rechten voor de vrouw, en ook niet van multiculturalisme. We zullen betogen dat wij van al die barbarij niets moeten hebben. Immers, wij bombarderen liever vanuit de lucht, of we slaan in stilte toe, door middel van een embargo. Maar dat lost niks op. Het terrorisme voedt zich met de vruchten van de onrechtvaardigheid in de wereld.

Voor de nabije toekomst valt van de aanslagen te vrezen dat zij tenminste twee negatieve politieke gevolgen zullen hebben. Enerzijds zal het Amerikaanse volk, dat voor het grootste deel onrustbarend nationalistisch is, zich 'rond de vlag' willen scharen, zoals men dat daar zegt, en vasthouden aan de politiek van haar regering, hoe wreed die ook is. De bevolking zal, meer dan ooit, 'haar manier van leven' willen beschermen, zonder zich af te vragen wat de prijs is die de rest van planeet daarvoor moet betalen. De voorzichtige bewegingen die daartegen ingaan, zoals we die sinds Seattle hebben leren kennen, zullen gemarginaliseerd of gecriminaliseerd worden.

Anderzijds zullen de miljoenen mensen die door de VS vernederd en verslagen zijn de neiging hebben het terrorisme te gaan beschouwen als het enige wapen waarmee de supermacht werkelijk kan worden geraakt. Daarom is een politieke - niet een terroristische - strijd tegen de culturele, economische en vooral militaire macht van Amerika meer dan ooit noodzakelijk.