'Stilte is uiterlijk, rust is innerlijk'

Rust, ruimte, stilte en donkerte behoren tot de belangrijkste kenmerken van het landelijk gebied, zegt het dit jaar verschenen Structuurschema Groene Ruimte. Onderzoeksinstituut Alterra bekeek hoe burgers ruimte, rust en stilte beleven.

WAGENINGEN - ,,Rust en stilte zijn twee kanten van dezelfde medaille. Stilte is vooral uiterlijk, rust is vooral innerlijk. Belangrijk voor de beleving van rust en stilte is niet alleen het aantal decibel maar ook de passendheid van geluiden. Geluiden die bij de ruimte horen waarin je bent, zijn minder storend dan gebiedsvreemde geluiden.''

Dat zegt psycholoog dr. Freek Coeterier van het onderzoeksinstituut Alterra. Hij voegt eraan toe: ,,Het geluid van een landbouwtrekker vindt men minder erg dan dat van een brommer in het bos. En de vele geluiden van de natuur ervaart men ook niet als storend. Het klotsen van de zee, het ruisen van de bomen, de vogels, zelfs het onweer stoort niet. De totale afwezigheid van geluid kan echter eng zijn. Wat de stilte verstoort is meestal mechanisch: verkeer, radio's, telefoons.''

In opdracht van het ministerie van natuurbeheer onderzocht Coeterier het beleven van rust, stilte en ruimte in het landelijk gebied. Hij deed dat aan de hand van een veldonderzoek, een literatuurstudie en gesprekken met vertegenwoordigers van het beleid. De voor de hand liggende verwachting dat iedereen behoefte heeft aan rust, stilte en ruimte, werd niet geheel waargemaakt.

Coeterier: ,,Die verwachting moet worden gerelativeerd. Bijna een op de vijf mensen vindt stilte en rust in de groene ruimte onbelangrijk of staat er onverschillig tegenover. Ook hoeft zo'n vier procent niet naar buiten om te recreëren. Vermoedelijk heeft iedereen toch wel behoefte aan stilte: binnenshuis of in zijn woonomgeving.''

In groene ruimten storen lawaai, drukte, horizonvervuiling en autoverkeer het meest. Het verschilt echter per type groene ruimte: ieder type, zoals bos, akkers en weiden, heide, (stads)park, een meer of een plas en grote natuurgebieden, heeft een eigen verwachtingspatroon. Coeterier: ,,De beleving van ruimte, rust en stilte wordt onder meer bepaald door het karakter van het gebied zelf en waar je vandaan komt. Als je in een drukke stad woont, ervaar je eerder iets als stil. Als je in het Amsterdamse bos loopt, weet je dat Schiphol dichtbij ligt en dat er drukke wegen langs lopen. Bovendien komen de mensen die er wandelen uit Amsterdam, dus wordt het al snel als rustig en stil ervaren. Terwijl je er geluiden hoort die op de Veluwe storend zouden zijn.''

Voor het beleven van ruimte zijn rust en stilte van groot belang. Coeterier: ,,Bij het beleven van ruimte heb je het gevoel dat dat het landschap nog ver zo doorgaat. Dat wordt niet bepaald door de openheid van een landschap: in een bos of in de dalen van een heuvellandschap kun je ook een gevoel van uitgestrektheid hebben. Dat gevoel heeft ook te maken met de eenheid van landschap: het ontbreken van storende elementen, van dingen die er niet thuishoren. Historische elementen, zoals gebouwen, lanen, slootpatronen, essen en heggen, dragen ook bij aan het gevoel van eenheid en zorgen voor continuïteit in de tijd. Een versnipperd landschap is niet alleen nadelig voor dieren maar ook voor mensen -versnippering onderbreekt de ruimte.''

Maatregelen om de beleving van ruimte, rust en stilte te bevorderen liggen voor de hand: het weren van sluipverkeer, het treffen van voorzieningen om geluidhinder te beperken, het weren van scooters en brommers en strengere controle daarop, het aanleggen van aparte terreinen voor sporten met veel lawaai. Coeterier: ,,Een belangrijke maatregel is het tegengaan van vervuiling. Mensen hebben geen gevoel van rust en ruimte in een verloederd landschap. Naast zwerfvuil, overvolle afvalbakken en slecht onderhoud wordt ook horizonvervuiling als storend ervaren. En het moet 'snachts donker zijn: natuurlijke ritmes zoals licht en donker, en dag en nacht zijn rustgevend.''