Gewoon een oude man dus

Kwaaie koppen, overslaande stemmen, argumenten boven en steken onder de gordel. Er wordt weer gevochten om de zetels. Willem Breedveld volgt de strijd met drie professionele waarnemers van het politieke bedrijf: Liesbet van Zoonen, hoogleraar communicatiewetenschappen aan de Universiteit Maastricht en hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam, Jos de Beus, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, en Menno Hurenkamp, programmamaker bij het politiek-cultureel centrum De Balie. Zij bespreken waan en werkelijkheid van de afgelopen campagneweek.

Zijn er in deze stille week voor Pasen en tevens de derde week van de campagne verschuivingen zichtbaar geworden aan het verkiezingsfront? Nauwelijks, vindt het panel. Liesbet van Zoonen: ,,Fortuyn is nu even stil en de rest doet helemaal niks''. Maar vervolgens barst er een verhitte discussie los. Over de draagwijdte van de slogan: de kiezer heeft altijd gelijk, over de gebroken almacht van de rekenmeesters van Den Haag, de stille herovering van de sleutelpositie door het CDA en de eerste barstjes in het populistische pantser van Pim Fortuyn.

De kiezer heeft altijd gelijk. Met deze tekst incasseerde Wim Kok de mokerslag die Pim Fortuyn had laten neerdalen op het paarse bolwerk en sindsdien werd die door vele politici in allerlei toonaarden herhaald. Maar afgelopen week kwam men er toch op terug. Kok sprak de kiezer vermanend toe; die moest maar eens goed nadenken alvorens toe te geven aan de opwelling van het moment. En Dijkstal noemde een deel electoraat verwend en spaarde kritiek op zijn eigen achterban niet. Schijnmanoeuvres, aldus het panel.

De Beus: ,,Als ik het goed begrijp wordt met dit gebazel de kiezer soeverein verklaart. De kiezer wordt op dezelfde verheven stoel gezet als vroeger God. En we worden aan dezelfde hocus pocus overgeleverd als waarmee het volk door de eeuwen heen koest gehouden is. Toen was de grote vraag: wat wil God. En nu staan we voor de vraag: wat wil het volk? Geen sterveling die het weet. Ook nu niet. Vindt het volk echt dat Nederland te vol is? Fulmineert men tegen de armoede in de publieke sector, of vindt men dat we zo langzamerhand af moeten van onze karteldemocratie?''

Van Zoonen: ,,Het is een loze kreet. Een blaat-term. Wie echt vindt dat kiezer altijd gelijk heeft, verlaagt zichzelf tot een marionet. Geen haar op hun hoofd die daarover piekert. Ze bedoelen natuurlijk iets anders. En inderdaad, deze week kwam prompt de aap uit de mouw. Het volk gedraagt zich te impulsief en is te verwend. Ik zou zeggen: laat ze eindelijk eens de moeite nemen naar het volk te luisteren.''

Hurenkamp: ,,En laat ze vooral ook zeggen wat ze zelf willen. Als je de kiezer overal gelijk in geeft, hou je niet veel over. Kijk maar naar Paars. Dat was iedereen een beetje zijn zin geven. Sociaal-democraten noemden dat zelfs de derde weg. En wat kwam ervan terecht? Een puinhoop. Dat krijg je ervan als je door de knieën zakt, je je verlaat op focusgroepen, en marketing tot hoogste wijsheid verheft. Het enige wat je dan nog kunt mompelen is: de samenleving is bar ingewikkeld. Schei toch uit.''

De Beus: ,,Nou, luisteren kan anders geen kwaad. Ik zou me drie keer achter het oor krabben als twintig tot dertig procent van mijn studenten het college niet meer volgt. Zou ik mijn collegestof niet anders moeten inrichten? Misschien zou ik me gaan afvragen of mijn vakgebied er nog wel toe doet. Misschien zou ik moeten nadenken over een ander vak.''

Dat is Van Zoonen, ondanks haar luisteradvies, te bar: ,,Dat kun je niet menen. Straks kom je nog met Hennie Huisman in de collegezaal aanzetten. Nee, als docent moet je ook wat tegenwind kunnen incasseren. En als dat niet helpt kun je altijd nog het debat aangaan, daarmee jezelf dwingen echt te luisteren waar bij hen de schoen wringt. Als je het mij vraagt heeft Paars nooit echt willen luisteren.''

Hurenkamp: ,,Men hoefde ook niet te luisteren. Het speelveld werd bepaald door het Centraal Planbureau. Op dat veld ging men elkaar te lijf met een kwart procentje meer of minder werkgelegenheid, wat al of niet ten koste ging van de koopkracht of het milieu. Ik wil niet geringschattend doen over een paar tientjes koopkracht, maar opgewonden raakte ik er niet van. Het doet me daarom genoegen dat met de komst van Fortuyn dit rekenwerk tot gefriemel in de marge is gedegradeerd. De macht van het CPB is gebroken zo is deze week wel gebleken.''

De Beus: ,,Zo is het. Ooit kon je in de dag- en weekbladen nog opwindende interviews lezen met lijsttrekkers. Maar onder invloed van het CPB zijn deze gesprekken ontaard in je reinste economisme. Kraak noch smaak.''

Deze constatering roept de vraag op waarom de campagne ondanks het nieuwe speelveld toch doodgevallen lijkt. Het zou toch te gek voor woorden zijn dat als Fortuyn zijn staart niet roert, de rest weinig ter berde brengt. Of is het waar dat je stil moet zitten als je geschoren wordt en dat je pas in de eindsprint je slag moet zien te slaan?

Van Zoonen: ,,In de meeste campagnes zie je partijen inderdaad pas in de laatste weken voluit gaan. Maar ik denk dat men zich die luxe nu niet kan veroorloven. PvdA en VVD zitten in een diepe crisis. Dan moet je wat doen, anders is het te laat. De VVD doet ook wel wat. De week overziende zelfs heel wat. Hun voorzitter is aan de kant gezet en in tal van tv-programma's roerden de prominenten zich. Er gebeurt wat, al zet het nog geen zoden aan de dijk. Het is bij de VVD in ieder geval meer dan bij de PvdA. Die partij is onzichtbaar.''

,,Misschien doen ze wel veel. Met optredens in allerlei zaaltjes en zo. Maar ze zijn niet prominent aanwezig in de kranten of op radio en tv, terwijl dat wel belangrijk is. Je kunt wel zeggen: we gaan de buurt in, maar hoeveel mensen bereik je daarmee? Dat brengt me op een ander punt: de mediapresentatie heb je als partij maar in beperkte mate in de hand. Je bent aangewezen op de publieke omroepen, met hun vaste rubrieken zoals Barend en Witteman, Nova, Netwerk, Buitenhof en 2Vandaag. De commerciëlen hebben eigenlijk alleen maar Barend en Van Dorp in de aanbieding en een talkshow bij Yorin. Al die rubrieken volgen hun eigen agenda en als ze allemaal op Fortuyn mikken dan sta je al gauw met lege handen. Tenzij je met iets creatiefs komt.''

Hurenkamp: ,,Zo moeilijk is dat toch niet? Waarom verneem ik niets over een initiatief om de gang van zaken in het Midden-Oosten te beïnvloeden? Het is toch stuitend wat daar gebeurt? Maar misschien komt er leven in de brouwerij als straks het Niod-rapport over Srebrenica op tafel ligt. Daar zal Fortuyn wel weer raad mee weten. Die gaat natuurlijk roepen dat we moeten ophouden met interveniëren in verre landen, of die neemt de paarse coalitie op de korrel, omdat die de schande heeft toegedekt.''

Van Zoonen: ,,Als ik Fortuyn was, zou ik me drie keer bedenken om me met zo'n item het establishment te laten insleuren. Bij het tweede tv-debat zag je dat ook al gebeuren, het werd een min of meer normaal debat, al was de toon nog wat schreeuwerig. Het was een debat van heren over de politiek, en dat maakt op de kiezer al gauw de indruk van één pot nat. Dat geldt voor Srebrenica ook. De media en de politiek winden zich erover op, voor de Fortuyn-kiezer is het niet interessant.''

,,In de talkshow van Jensen bij Yorin liet Fortuyn zien dat zelfs deze populist niet bestand is tegen tegen echt populisme, plat populisme wel te verstaan. Hij werd bestookt met vragen als hoe het nou met zijn seksleven ging nu hij in de politiek zit en of hij Woukje van Scherrenburg echt zo'n vreselijk mens vindt. Daar kon hij niet goed mee uit de voeten. Zijn hele poehah viel weg. Gewoon een nette man, die zich geen raad weet. Ik vermoedde dat al toen hij door Katje Schuurmans en Bridget Maasland van lijst 0 aan de tand werd gevoeld. Tegenover hen gedroeg hij zich als een echte vijftiger, verlegen bijna. Waarmee ik maar gezegd wil hebben dat Fortuyn in de combinatie jong en plat slecht uit de verf komt. Hij doet het alleen maar goed bij oud en saai. Gewoon een oude man dus.''

Hurenkamp:,,Als ik zo bekijk gaat Balkenende straks nog met de winst schuiven. Door stilletjes achter Fortuyn aan te lopen herrovert hij de vroegere spilpositie van het CDA. Niemand lijkt meer om hem heen te kunnen, in welke coalitie dan ook. Straks wordt hij nog de nieuwe premier. En hij hoeft er vrijwel niets voor te doen. Hij krijgt het op een presenteerblaadje.''

Van Zoonen: ,,Het CDA hoeft ook niet zo idioot veel te doen. Ze zijn bosjes kiezers kwijtgeraakt. De partij hoeft er alleen maar wat terug te winnen. En zoveel moeite is dat niet voor Balkenende. Weliswaar kan ik nooit volgen wat hij zegt, maar hij zit netjes rechtop, hij lijkt er zin in te hebben en hij oogt jong. Vergelijk dat eens met zijn voorganger De Hoop Scheffer. Die had altijd wat te mopperen, had ook steevast die blik van: mag ik niet weg hier.''

De Beus: ,,Ho, even, daarmee doen we zowel Balkenende als het CDA tekort. Ik geef toe, zelf dacht ik ook: dat wordt niks met hem, een typische beginselpoliticus van een gedecimeerde minderheid, die bovendien niet helder praat. Je ruikt bij wijze van spreken door de buis heen dat hij nog uit het oertijdperk van het CDA dateert. Maar ik moet zeggen, hij doet het met verve. Hij bewijst opnieuw de stelling dat waar de burgerlijke partijen (VVD, PvdA en D66) tekort schieten, de christen-democraten het moeten doen. En dat doen ze dan ook.''

,,En hij durft ook iets te zeggen. Het zou in de traditie van de christen-democratie hebben gelegen de multiculturele samenleving te omarmen. Soevereiniteit in eigen kring niet waar. Bijna dezelfde God ook. Desondanks sprak hij de migranten op een republikeinse manier toe: met de eis onze taal te spreken, onze geschiedenis te kennen en onze wetten te respecteren.''