Japan tobt

In de jaren tachtig was de Japanse economie het achtste wereldwonder. Maar de zeepbel sprong en sindsdien poogt het land tevergeefs uit het dal te kruipen. Buiten de grenzen groeit de vrees dat de sluimerende financiële crisis, gevoed door de deflatie, de ingeklapte beurs en de onafzienbare schuldenberg bij banken en bedrijven, naar de rest van Azië en uiteindelijk de hele wereld kan overslaan.

Aan de buitenkant is het onzichtbaar. De aan- en afrijdende treinen in Tokio en Kyoto zijn overvol zoals van de grote industrielanden alleen Japan dat kent.

In de warenhuizen liggen stapels luxe doosjes bonbons, die vrouwen hun geliefden op Valentijnsdag schenken. De Franse modehuizen zijn alom aanwezig. Het licht in de glimmende kantoortorens en moderne fabrieksgebouwen blijft laat aan omdat het personeel overwerkt. De Italiaanse opera (zitplaatsen meer dan 500 euro per stuk) is uitverkocht. Tieners lopen met de nieuwste mobieltjes. Het is een rijk land.

Toch sluipt in Japan sinds het barsten van de financiële zeepbel begin jaren negentig al tien jaar de recessie rond. Ze begint zich nu politiek, economisch en sociaal pijnlijk te manifesteren. De kille cijfers laten het zien. Er is nauwelijks economische groei geweest. Het fenomeen van massa-ontslagen heeft zijn intrede gedaan. De officiële werkloosheid is opgelopen tot een ongekend record van 5,6 procent. Het aantal gevallen van zelfmoord is gestegen tot ruim negentig per dag, mede door de economische malaise. Een schok ging door het land toen deze maand een 32-jarige man voor het eerst in de geschiedenis van de zwaar beveiligde Tokyo Tower sprong, een Japanse versie van de Eiffeltoren. Met een bijl sloeg hij een gat in een raam en dook naar buiten om een einde te maken aan de ellende van twee jaar werkloosheid.

Tien jaar malaise heeft de bijl gelegd aan de wortel van de samenleving, die alleen nog maar opleeft bij de geboorte van een keizerlijke baby. Japanners, die van nature al wat tobberig zijn, hebben hun vertrouwen verloren in de politiek, hun bedrijven en in hun eigen vermogen om uit het dal op te krabbelen. Jonge paren blijven bewust kinderloos. Bedrijven zijn niet meer wat ze geweest zijn. Overal vallen ontslagen. Maar werkloosheid is taboe, men schaamt zich. Opvallend is dat bij rondvraag niemand een werkloze kent noch weet hoe ze hun tijd doorbrengen. Feit is dat ontslagen mannen van middelbare leeftijd nauwelijks meer aan de bak komen. Psychisch komen zij vaak in de knoei. Het is de generatie die is opgegroeid met de idee van levenslange toewijding aan dezelfde firma. ,,In de jaren van explosieve groei kon het niet op. Daardoor lijden Japanse bedrijven onder teveel aan personeel, teveel aan productiecapaciteit en teveel schulden. Ze zijn nu bezig die eerste twee problemen aan te pakken'', zegt de Nederlandse diplomaat Aart Jacobi in Tokio.

Ondernemingen zien zich genoodzaakt te saneren om uit de rode cijfers te raken maar ook om in de snel globaliserende wereld de concurrentie - het opkomende China wordt met argusogen bekeken - aan te kunnen. De oude netwerken van bedrijf, bank, politiek en bureaucraten functioneren niet in deze nieuwe wereld. Het vereist een andere aanpak en andere, hardere managementstijl zoals Nissan/Renault onder de skepter van Carlos Ghosn heeft bewezen. In twee jaar tijd is het bedrijf er na een pijnlijke sanering weer bovenop en de buitenlander Ghosn is gekozen tot Azië's zakenman van dit jaar.

Ook de arbeidsmarkt heeft een ander gezicht gekregen. 'Parttime-werk' heeft een vlucht genomen. De parttimer is echter geen deeltijdwerker zoals in Nederland, maar vaak een tijdelijke kracht die tegen een lager loon en slechte sociale voorwaarden meer dan voltijds werkt en heel gemakkelijk ontslagen kan worden. Directeur Kunihiko Nagao van het Nikkei-onderzoekinstituut voor industrie en markt constateert dat er sinds het midden van de jaren negentig 3,5 miljoen parttimers bijgekomen zijn, terwijl 1,1 miljoen mensen in vaste dienst hun baan hebben verloren.

Het gemiddelde inkomen is sinds drie jaar aan het dalen. Dat komt niet alleen door de verschuivingen op de arbeidsmarkt, maar ook doordat men op grote schaal loon inlevert. Dat gebeurt tot in de hoogste regionen. Bij het mediaconcern Nikkei, met de grootste zakenkrant van Japan, draagt vooral het management de last van de recessie. ,,De top is tien procent achteruitgegaan en in de salarissen van het middenmanagement is vijf procent gesneden'', vertelt Masatami Kadagi, manager bij het bedrijf, belast met internationale contacten.

Deze nieuwe werksituatie heeft een fikse impact, onder meer op het gedrag van de consumenten. Ze laten de economie in de steek, die grotendeels drijft op de binnenlandse markt. De export telt voor tien procent mee. ,,De consument is depressief. Wat hij nog aan financiële ruimte heeft, zet hij liever op de bank, ook al vangt hij nauwelijks rente'', constateert onderzoeker Nagao. Schandalen als de Snow Brandaffaire, de grootste zuivelproducent die door het mengen met overtijdse melk honderden mensen ziek maakte en recent mogelijk BSE-besmet vlees in de pakhuizen hield om onder een ander label op de markt te brengen, helpen ook niet mee om het vertrouwen van de consument te herstellen.

De spaardrift wordt bovendien gevoed door de angst dat in de toekomst onvoldoende geld is voor medische zorg en pensioenen. Japan is inmiddels het snelst vergrijzende land ter wereld, terwijl er nauwelijks aanwas is. Demografen verwachten dat de bevolking in 2100 is gehalveerd. ,,We worden geconfronteerd met een enorme crisis op het terrein van welzijn en verzekeringen'', zegt topman Kenji Itayama van het bejaardencomplex Yokufu-kai, een van de oudste in Japan.

Op de overheid die jarenlang als enige het schip drijvende hield met miljardeninjecties in de economie, kan men niet meer rekenen. De geldkraan gaat dicht. De hoop bij het aantreden van Junichiro Koizumi, dat de regering eindelijk werk zou gaan maken van broodnodige hervormingen om Japan weer gezond te maken, is weggevaagd. Nadat hij minister van buitenlandse zaken Makiko Tanaka een paar weken geleden had ontslagen, kelderde Koizumi's populariteit. Tanaka won het hart van de bevolking met haar openhartigheid en de strijd tegen de gehate bureaucratie, die zichzelf ruimschoots tracteert op kosten van de belastingbetaler en een pact vormt met politici om veranderingen te blokkeren. Koizumi, die toch al tegen de politieke stroom moet opzwemmen, heeft zijn imago als hervormer verloren en zijn machtsbasis, die steunde op de bevolking, is aangetast. De rechtervleugel binnen zijn al conservatieve LDP heeft terrein terug gewonnen.

Die conservatieve krachten zijn bijna oerkrachten. Volgens Yoshio Hatano, die na 20 jaar diplomatie in het buitenland zijn Japan met andere ogen bekijkt, lijden veel landgenoten aan 'zelfvoldaanheid'. ,,Ze hebben alles wat hun hart begeert. Ze voelen helemaal geen crisis, laat staan dat ze veranderingen wensen.'' Er is wel een onderstroom, van onder anderen vrouwen, die tegen de gevestigde orde aanbeukt. ,,Vrouwen verzetten zich steeds meer tegen het patriarchale systeem en de rol die ze opgedrongen krijgen'', zegt Keiko Higuchi, professor aan de Kasei-universiteit, lid van allerlei regeringscommissies en directeur van het centrum ter bevordering van werkende vrouwen. ,,Maar we zijn nog niet sterk genoeg.''

Menigeen denkt dat er druk of zelfs een schok van buitenaf nodig is - ,,een zware aardbeving'' wordt soms gesuggereerd - om Japan tot veranderingen te dwingen. De lof en steun van de Amerikaanse president George Bush voor zijn hervormingsprogramma was de aangeschoten premier Koizumi daarom zeer welkom. Maar velen vrezen dat hij toch in de politieke leeuwenkuil zal belanden.

Eén prinsesje maakt geen geboortegolf

Toshiya Matsuzaki kreeg na het recente bezoek van kroonprins Naruhito aan Nederland verscheidene telefoontjes van bedrijven. Ze wilden maar één ding weten: welk cadeautje had de kroonprins uit Nederland meegebracht voor zijn dochtertje? De ondernemingen wilden dat artikel accuut importeren en op de Japanse markt brengen.

Het tekent de hype rond het keizerlijk huis sinds de geboorte op 1 december van prinses Aiko, zegt Matsuzaki, royalty watcher van het eerste uur en al veertig jaar in het vak. De baby van kroonprins Naruhito en prinses Masako liet lang op zich wachten maar heeft nu een groot deel van de natie in vervoering gebracht. De keizerlijke nakomeling zorgde zelfs voor een kleine opleving in de kwakkelende economie. De verkoop van babyartikelen, speelgoed en speciale aanbiedingen ter verwelkoming van het prinsesje kreeg begin december een stevige impuls.

Het zijn ook gouden tijden voor royalty watchers, want de belangstelling voor het reilen en zeilen van het jonge keizerlijke gezin is groot. Zo liepen enkele weken geleden honderden Japanners uit om een glimp op te vangen van prinses Masako, die voor het eerst sinds de geboorte van haar kind haar officiële verplichtingen weer oppakte. Volgens Matsuzaki, die als medewerker is verbonden aan het vrouwenweekblad Josei-Jishin (oplage 500000) en het televisiestation Asahi, wil het publiek vooral weten hoe het prinsesje opgroeit, wat voor opvoeding ze krijgt en hoe de ouders kind en werk combineren. Want dat fascineert in een land waar baby's een zeldzaamheid worden omdat er minder wordt getrouwd en hardwerkende jonge paren nauwelijks mogelijkheden zien kinderen op te voeden.

Maar de babyboom, waar het sterk vergrijzende Japan op had gehoopt, is vooralsnog uitgebleven. ,,De geboorte van het prinsesje is nog geen aanleiding geweest voor de gewone Japanners om ook aan een gezin te werken. Eerder bezien ze het paar als een ideale familie, die vertegenwoordigt wat ze zelf niet kunnen realiseren, maar wel zouden wensen'', signaleert Matsuzaki. ,,Ze kijken er naar op.''

Ondanks de groeiende interesse voor de chrysanten-dynastie heeft hij het de laatste jaren steeds moeilijker gekregen in zijn paleisverslaggeving. Dat heeft alles te maken met de veranderde opstelling van de keizerlijke familie. Net als het koninklijk huis in Nederland is ze haar privé-leven steeds meer gaan afschermen en beschermen. ,,De huidige keizer en keizerin hechten aan hun gezinsleven. Ze maken een scherp onderscheid tussen hun privé-leven en openbare verplichtingen. Ook de kroonprins en zijn gezin leiden een teruggetrokken bestaan. Dat staat haaks op de huidige behoefte van de burgers. Die willen juist meer weten over het keizerlijke leven en de gedachten van de keizerlijke familie. Ze zoeken toenadering.''

De veranderingen werden al ingezet bij het ongewone huwelijk van de huidige keizer, toen kroonprins Akihito in 1959. Hij trouwde met Michiko, een meisje uit een gewoon burgergezin. ,,Dat heeft een grote impact gehad, want de prinses wilde zoveel mogelijk het leven leiden van een burger in dit land.''

De echte ommekeer kwam zeven jaar geleden toen geruchten de ronde deden over het gedrag van keizerin Michiko, die haar vreselijk nerveus maakten. Zo zou ze laat naar bed gaan en ongeacht het tijdstip het personeel laten opdraven, dat aan haar grillen diende toe te geven. Ze zou te veel macht uitoefenen en haar positie misbruiken. Dergelijke aantijgingen liggen gevoelig in een land dat na de Tweede Wereldoorlog de keizer zijn macht had ontnomen en waar de keizerlijke familie zelf de titel 'mikado' heeft afgeschaft vanwege de negatieve connotatie van dictator. Op de dag dat Michiko via het agentschap van het keizerlijk huis, de Japanse rijksvoorlichtingsdienst, deze geruchten tegensprak, stortte ze in.

Sindsdien leeft de keizerlijke familie nog meer in afzondering. Voor Matsuzaki betekent dat hij zijn informatie moet zoeken in kringen rond de keizerlijke familie en het agentschap, waar ,,nogal wat mensen openheid van zaken willen geven, omdat ze vinden dat de keizer te teruggetrokken leeft. Dat kan problemen opleveren bij de bevolking; Zeker in deze onzekere tijden zoekt die een rolmodel.''

Matsuzaki verwacht dat de keizerlijke familie uiteindelijk weer uit haar schulp kruipt en toegroeit naar een moderner, wereldser vorstenhuis. De tekenen zijn er. De jongere generatie wil niet langer de dagen slijten met louter formaliteiten, het beoefenen van de traditionele dichtkunst en het bespelen van de harp of viola, maar ook maatschappelijke taken op zich nemen. Zo deelt kroonprins Naruhito de belangstelling van Willem-Alexander voor de waterhuishouding.

De royalty watcher acht het niet uitgesloten dat de nog altijd vrijgezelle zus van de kroonprins, prinses Nori (33) een partner zal zoeken in het buitenland . Een ,,significante stap'' in het xenofobe Japan was de opmerking van de keizer afgelopen december dat hij zich persoonlijk verwant voelt met Korea. De moeder van keizer Kanmu, die in de achtste eeuw heerste, kwam van het schiereiland. En ook de kwestie van de troonopvolging, die volgens de wet op het keizerlijk huis is voorbehouden aan de mannelijke lijn, is volop in discussie nu er een meisje is geboren. Haar oud-tante, prinses Takamatsu (90), heeft al een lans gebroken voor een keizerin op de troon.