Bungeejump in het denken leidt niet tot kick

Sinds zondagavond weten we hoe een filosofische talkshow eruit kan zien. Op de Duitse televisie begon de serie Das Philosophische Quartett onder leiding van Peter Sloterdijk en Rüdiger Safranski, twee denkers die ook buiten de eigen landsgrenzen furore hebben gemaakt.

Vooraf had gastheer Sloterdijk Montesquieu geciteerd met zijn onderscheid in twee soorten mensen: de soort die denkt en de soort die zich amuseert. Sloterdijk had eraan toegevoegd dat deze talkshow een poging zou zijn beide soorten met elkaar te combineren.

Een amusante oefening in het denken stond dus op het programma, en op die onderhoudende toon werden ook de beide gasten van deze eerste aflevering voorgesteld. Naast Sloterdijk had Friedrich Schorlemmer plaats genomen, door Sloterdijk omschreven als ,,theoloog, voorvechter van de DDR-burgerrechtenbeweging, kapitalisme-criticus en last but not least als dominee in Wittenberg - Martin Luthers plaatsvervanger op aarde.''

Safranski's buurman was Reinhold Messner, bergbeklimmer van wereldfaam, de enige man die zonder technische hulpmiddelen alle acht toppen van de Himalaya bedwong en die, in Safranski's woorden, ,,de mens was die zonder zuurstofmasker God het meest nabij was gekomen''.

Angst luidde het gekozen gespreksthema en in de vooraankondiging viel te lezen dat het vooral om angst in verbinding met de elfde september zou gaan, een thema dat in zijn zwaarte en actualiteit ons maandenlang heeft onderhouden. Maar wie nu verwachtte dat het terrorisme en de bezwering ervan, of de angst van de islam voor het Westen aan de orde zouden komen, kwam bedrogen uit.

Al in zijn introductie liet Sloterdijk doorschemeren dat hij angst graag in een brede maatschappelijke en cultuurfilosofische context wilde plaatsen. Hij koos het beeld van de bungeejumper, de figuur die zich van bruggen en hijskranen stort, met elastische touwen aan de enkels gebonden. Dat deze sport zich in het afgelopen decennium epidemisch over het Westen heeft uitgebreid ,,illustreert de geestestoestand van de wereld, want mensen die niet meer in de vooruitgang geloven werken alleen nog maar met de zwaartekracht - de verticale''.

Misschien was dit beeld van de bungeespringer achteraf te luchtig gekozen, als je denkt aan die mensen die zonder die touwen uit het WTC hun dood tegemoetsprongen. Terecht merkte Messner op dat bungeespringers een kick willen beleven, maar dat die bezigheid met werkelijke angsten niets heeft uit te staan. Messner sprak van pseudogevaren. ,,Angst'', zei hij, ,,kan men niet intellectueel overwinnen, dat is een zaak van het instinct.''

Een uurlang tastten de vier heren - elkaar nimmer in de rede vallend - het Grote Begrip af, vrijwel zonder in te gaan op de toch veel gehoorde stelling dat na de elfde september de wereld nooit meer dezelfde zou zijn. Angst, zo viel in de beleefde ronde te beluisteren, is de voorwaarde voor de menselijke beschaving geweest. Messner meende dat ,,angst aan het begin stond van het intellect'', omdat de mens als soort niet bijzonder toegerust was om te overleven in de natuur. Sloterdijk, die ook graag in grote evolutionare processen denkt, vroeg zich af waarom de mens een 'angstdier' is, en belandde al redenerend in de Afrikaanse savannen van miljoenen jaren geleden. Daarin doolde een rechtoplopend wezen rond, de voorloper van homo sapiens, die de horizon nauwgezet in de gaten hield. Sloterdijk maakte onderscheid tussen gealarmeerdheid en angst: ,,Het alarm maakt ongekende energie in ons lichaam vrij dat we maar voor één ding aanwenden: vluchten, vluchten en nog eens vluchten.''

Safranski: ,,Maar we leven nu toch meer dan ooit in een afgeschermde wereld. We zijn enorme veiligheidsconsumenten geworden. Maar hoe groter de veiligheid, des te groter onze bereidheid tot angst, zo lijkt het wel.'' En op dit punt liet Safranski heel even de gebeurtenissen in New York en Washington vallen. ,,Kort voor de elfde september was het hele land nog op het panische af opgewonden over de BSE en de mkz.''

Sloterdijk vindt bij de media ,,de vakarbeiders van het valse alarm die de samenleving in een permanente stresstoestand houden'', een massamediale irritatie die al sinds de Eerste Wereldorlog bestaat ,,toen volkeren met wederzijdse horrormeldingen werden bestookt''.

Schorlemmer en Messner konden de twee gastheren niet werkelijk tot grote inzichten prikkelen. De een omdat hij zich nauwelijks van bijbelteksten los kon zingen, de ander omdat hij maar aan die bergwand bleef hangen met zijn dierlijke angsten, die zoveel echter waren dan de pseudoangsten van de moderne massamens. De talkshow had een bunjeesprong in het denken moeten worden. Het werd een aardige aflevering van Teleac. De kick bleef uit.