Alleen de lieve vrede kan Lubbers nog redden

BRUSSEL - Een diplomaat in Brussel vergeleek de strijd om de opvolging van de gevallen Navo-chef Willy Claes met een jachtpartij. “De hazen lopen, en die krijgen gaandeweg steeds meer vlekjes. Lubbers blijkt dit gedaan te hebben, en Ellemann-Jensen dat.” En ineens duikt er dan een 'brandschone' kandidaat op, die door de Navo-bondgenoten juichend wordt begroet.

Een deel van de profetie - de uitspraak dateert van twee weken geleden - kwam uit. Maar de ideale kandidaat heeft zich nog niet gemeld. Vandaag loopt de afgesproken termijn af, waarbinnen de Navo-landen kandidaten naar voren kunnen schuiven voor de hoogste ambtelijke functie bij het westerse bondgenootschap, die van secretaris-generaal.

Vandaag ook proberen de ambassadeurs van de zestien lidstaten, opnieuw, vast te stellen of er eensgezindheid is omtrent een van de twee huidige kandidaten, ex-premier Ruud Lubbers of de Deense oud-minister van buitenlandse zaken Uffe Ellemann-Jensen.

Nederlandse diplomaten en topambtenaren in Brussel houden ernstig rekening met een 'drama' voor Lubbers. Een drama, omdat hij voor de tweede keer binnen twee jaar een lijdensweg zou afleggen: van favoriet tot verliezer. Was het vorig jaar de Duitse bondskanselier, Helmut Kohl, die verhinderde dat Lubbers voorzitter werd van de Europese Commissie, ditmaal speelt de steun van Kohl en andere Europese leiders de Nederlander juist parten. De Verenigde Staten hebben geen geheim gemaakt van hun ergernis over het optreden van de belangrijkste Europese landen.

De openlijke steun voor Lubbers van Parijs, Londen en Bonn viel in Washington slecht. Om aan te tonen dat ze niet gedwee Europa volgen, ontboden de Amerikanen vorige week de rivalen Lubbers en Ellemann-Jensen naar Washington. Beiden keerden glimlachend en vol goede moed terug in eigen land, maar wat er sindsdien op het Navo-hoofdkwartier uitlekte, betekent in elk geval voor Lubbers weinig goeds.

In de eerste plaats twijfelen de VS aan de houding van de Nederlander tegenover de voorgenomen uitbreiding van de Navo. Dat is een van de zwaarste opgaven in de komende jaren, zeker gezien de felle weerstand van Rusland tegen toetreding van Midden- en Oosteuropese landen.

Ten tweede ziet het Pentagon, het Amerikaanse ministerie van defensie, liever iemand met een militaire achtergrond op de lege stoel van Claes. Volgens sommige (Europese) bronnen zouden defensie en het ministerie van buitenlandse zaken in Washington van mening verschillen. Aangenomen wordt, dat de stem van het Pentagon voor de regering-Clinton zeker zo zwaar weegt als die van het State Department.

Tenslotte zouden de VS beducht zijn dat ze met Lubbers iemand in huis halen die, zoals dat in de Amerikaanse pers heet, nog 'lijken in de kast heeft'. Nadat de Belg Claes in verband met smeergeldaffaires zijn Navo-baan moest neerleggen, zijn de Amerikanen de voorzichtigheid zelve. In Washington is dan ook gekeken naar de zogeheten Koeweit-affaire. Eind jaren tachtig moest premier Lubbers zich in de Tweede Kamer verantwoorden voor zijn pogingen om in Koeweit geld los te peuteren, dat deels aan Lubbers' familiebedrijf Hollandia Kloos toekwam. De Kamer vond dat Lubbers staats- en privézaken vermengde, maar maakte er geen halszaak van.

Mager skelet

Dat 'vlekje' groeide de afgelopen dagen in de internationale pers echter uit tot een olievlek. Tot in gezaghebbende bladen als de Frankfurter Allgemeine Zeitung en Newsweek toe dook de Koeweit-affaire op. Newsweek sprak weliswaar over een 'nogal mager skelet' in de kast, maar volgens Europese diplomaten denken 'puriteinen' in de Amerikaanse regering daar wellicht anders over. “De Amerikanen leggen kandidaten voor topfuncties op het rooster. Om de minste of geringste misstap zien mensen een overheidsbaan aan zich voorbij gaan. En détournement de pouvoir, machtsmisbruik, is meer dan een kleine misstap.”

Europese diplomaten kunnen zich nog wel meer Amerikaanse bedenkingen voorstellen. Is Lubbers wel de overtuigde atlanticus die de VS op de hoogste Navo-post willen hebben? Veelbetekenend was het dat de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, Warren Christopher, aan zijn Nederlandse ambtgenoot, Hans van Mierlo, vroeg waarom Nederland niet met een andere kandidaat op de proppen kwam: Hans van den Broek, erkend voorstander van innige Amerikaans-Europese betrekkingen. De Nederlandse regering wilde Van den Broek echter niet kwijt als lid van de Europese Commissie in Brussel. Niet alleen had Den Haag veel moeite gedaan om hem daar aan een 'zware' portefeuille (buitenlands beleid) te helpen, maar ook zou zijn opvolging tot problemen in de coalitie leiden. In alle paarse partijen staan lieden te trappelen om Euro-commissaris te worden.

“Als Nederland Van den Broek voor de Navo naar voren had geschoven, zat hij nu al op de stoel van Claes”, meent een Europese diplomaat in Brussel. Van den Broek is, anders dan Lubbers, een 'rechtlijnig' type waarmee de VS graag zaken doen. De springerige Lubbers is niet de 'kneedbare' figuur die de VS voor ogen hebben. Volgens een door de wol geverfde Navo-functionaris hebben de Amerikanen Claes overladen met lof, omdat hij zich zo braaf aan hun kant opstelde. Op het Navo-hoofdkwartier werd Claes weleens 'de tweede Amerikaanse ambassadeur' genoemd.

Ook het feit dat vooral de Franse president, Chirac, Lubbers heeft gepropageerd, zint de Amerikanen niet. Het botert van oudsher niet tussen de VS en het 'halve Navo-lid' Frankrijk (het land maakt geen deel uit van de militaire tak van het bondgenootschap).

De openlijke steunbetuiging van Chirac en de Britse premier Major dwong ook de Duitse bondskanselier kleur te bekennen. Volgens Duitse diplomaten was Kohl net als de Amerikanen onaangenaam verrast door het Frans-Britse onderonsje. De Duitsers hadden een zekere voorkeur voor Ellemann-Jensen. Maar Kohl durfde het niet aan, Lubbers opnieuw een internationele topfunctie te onthouden.

De Nederlandse regering heeft Lubbers onmiddellijk na de 'sollicitatiegesprekken' in Washington officieel kandidaat gesteld. Niet zozeer omdat zij zeker was van voldoende steun, zoals minister Van Mierlo met al zijn optimisme suggereerde, maar juist omdat zij bang was. Bang, dat de VS het ontbreken van een officiële kandidatuur zouden aangrijpen om Ellemann-Jensen te kiezen.

Volgens sommige Europese diplomaten kunnen de VS zich niet veroorloven alsnog Lubbers te steunen: “Ze zijn te ver gegaan.” Ze hebben immers niet alleen bezwaren tegen de Nederlander, maar ook en vooral tegen de manier waarop die door Europese leiders naar voren is geschoven. De VS houden er niet van voor voldongen feiten te worden geplaatst. Voor initiatieven tekenen ze, als onbetwiste leider van de Atlantische alliantie, zèlf.

Daar weet men dezer dagen bij de Navo tandenknarsend wel een paar voorbeelden van te noemen. Waren het niet de Amerikanen, die een paar jaar geleden tot ieders verrassing het 'partnerschap voor de vrede' (samenwerking met de vroegere vijand in Oost-Europa en de Sovjet-Unie) lanceerden? En pas nog ontvingen ze op het militaire Navo-hoofdkwartier in Bergen (België) de Russen zonder dat de bondgenoten daar weet van hadden.

In deze sfeer van 'groeiende irritatie' is het denkbaar dat de VS, omwille van de lieve vrede, toch voor Lubbers kiezen. De meeste Europese landen staan vierkant achter hem, liet de Spaanse minister van buitenlandse zaken, Javier Solana, nadrukkelijk weten. Een krachtmeting tussen de bondgenoten komt hoogst ongelegen, nu de Navo zich opmaakt voor de grootste operatie in haar bestaan: het sturen van een vredesmacht naar Bosnië. Anderzijds: de Amerikaanse regering moet juist met het oog op die operatie het Congres laten zien wíé de baas is in de Navo.

Als Lubbers in het vliegtuig naar Washington zijn Navo-dossiers goed heeft bestudeerd, weet hij dat het zelden is voorgekomen dat de Amerikanen buigen voor de Europeanen.