In Bergh wonen de best geïnformeerde minima

Een zwerver slaapt op een krant, het is immers goed isolatie-materiaal. En in zekere zin een eerste levensbehoefte voor hem. Deze toepassing had CDA-wethouder Evers bepaald niet voor ogen toen hij in zijn armoedenota de 300 mensen in de gemeente Bergh die van een minimumuitkering moeten leven een gratis krant beloofde. Volgens de wethouder houdt een dagblad de mensen betrokken en sociaal weerbaar. Daarnaast lijkt de gratis krant hem handig voor werklozen: 'Om informatie over banen en scholing te krijgen'. Het dagblad als eerste levensbehoefte voor de minima in Bergh. Evers: “Je gaat natuurlijk niet dood zonder de krant, maar je raakt wel afgesloten. Dat is ook erg.”

De vraag is echter of het lezen van een krant iets tegen deze verschijnselen kan doen. Is het dagblad een eerste levensbehoefte, ook voor de mensen die het medium als matras gebruiken?

Er zijn niet verschrikkelijk veel mensen zonder krant in Nederland. Van de honderd huishoudens lezen er negen geen dagblad, zo blijkt uit de meest recente cijfers van het Centraal Bureau voor Courantenpubliciteit (Cebuco). En in het bewuste Bergh valt het al helemaal mee. 81 procent koopt zelf een krant, maar wanneer daarbij de mensen die hem na lezing van anderen krijgen worden opgeteld, leest maar liefst 103 procent van de Berghers een dagblad. De gemeenteraad vindt het kennelijk belangrijk voor de minima dat de krant in hun eigen brievenbus valt.

Tien jaar geleden onderzocht het Cebuco wat mensen ervan vonden wel of geen dagblad te lezen. Het was een zogeheten kwalitatief onderzoek. Dus gewoon een aantal gesprekken met mensen met en zonder krant. Hieruit blijkt onder meer dat niet-lezers dat als een gemis ervaren. Ze misten 'de algemene ontwikkeling', 'het mee kunnen praten' en de 'gezelligheid van het lezen'. Sommigen bleken last te hebben van een schuldgevoel over hun leesgedrag. De fervente krantenlezers benadrukten dat het dagblad zelfvertrouwen gaf en contacten met de buitenwereld. Dat moet wethouder Evers steun geven. Net als de conclusie dat er een duidelijke samenhang bestaat tussen het niet lezen van de krant en het minder deelnemen aan het maatschappelijk gebeuren. Zelfs de kleine advertenties in de plaatselijke krant bleken nuttig; ze geven een indruk over 'hoe mensen denken' en 'wat er aan de hand is'. J. Mellink van het Cebuco denkt dat deze conclusies tien jaar later nog altijd van toepassing zijn.

Het nut van de krant is echter aan twijfel onderhevig. Bijna iedereen in Nederland heeft radio en/of televisie, dus in principe al meer dan genoeg informatie over de toestand in de wereld. Toch zijn deze media geen goede vervangers van het dagblad, menen wetenschappers. Uit onderzoek is gebleken dat deze media een compleet andere werking hebben op de kennisverwerving van de consument. Van radio- en televisie-nieuws blijft, bijvoorbeeld, niet al te veel hangen bij de kijker of luisteraar. Wie weet om negen uur nog de onderwerpen van het journaal? Bij de krant ligt het anders. Lezen is geen passieve bezigheid, zoals kijken of luisteren. Wie de krant leest is actief bezig zich ergens in te verdiepen, waardoor meer kennis wordt opgedaan. Het wordt gehanteerd als een gereedschapsstuk om greep op de gebeurtenissen te krijgen.

Hoewel hoogleraar in de communicatiewetenschap J. J. van Cuilenburg dit allemaal onderschrijft en zelfs voorzitter is van het Bedrijfsfonds voor de Pers, is hij niet zo heel enthousiast over het plan van Evers. Zijn fonds ondersteunt dan wel noodlijdende media met overheidsgelden, toch zijn er belangrijkere dingen, vindt hij. “Ik vraag me af of de krant een eerste levensbehoefte is. Gezien de oplagecijfers leven er zat mensen in Nederland uitstekend zonder een dagblad. Voor het behouden van verschillende kranten ben ik natuurlijk wel, maar dat is iets anders. Het spijt me zeer, maar een krant helpt een bejaarde niet aan een huisarts, de telefoon wel.”

Voor de krant als eerste levensbehoefte kunnen de minder rijken altijd naar de openbare bibliotheek stappen, waar stapels dagbladen, zowel regionaal als landelijk, zijn te vinden. Dat opperde de VVD-fractie in de gemeenteraad van Bergh. Maar dat wil wethouder Evers juist voorkomen. “Dan moeten de kinderen van minima zeker naar de bibliotheek lopen, wannneer er op school iets met krantenknipsels wordt gedaan? Zoiets heeft een stigmatiserende werking.” De Berghse minima zijn, volgens de wethouder, in ieder geval heel enthousiast over de beslissing. “We hebben al stapels aanvragen op het gemeentehuis binnen gekregen. Het duurt echter nog even voor de mensen daadwerkelijk een gratis krant hebben. Er moet nog veel worden geregeld en eerst krijgen ze voorlichting.”

Zullen de minima van Bergh de gratis krant echter ook daadwerkelijk lezen? Het hoeft immers niet per se een financiële oorzaak te hebben, dat er in sommige huishoudens geen dagblad is. Misschien interesseert het sommige mensen niet eens. Een wankel bewijs daarvoor is het feit dat menigeen wel een kabelabonnement voor radio en tv heeft, toch al gauw een dikke tweehonderd gulden per jaar, maar geen krant. Wie geen kabel heeft spaart bijna voldoende uit om een krant te betalen.

Daarnaast is uit onderzoek gebleken dat een hoop niet-lezers de krant ook niet kunnen hanteren: ze kennen de vereiste leestechnieken niet. De Stichting Lezen, een landelijk platform dat de staatssecretarissen over leesgedrag adviseert, stelt daarom voor dat de gemeente Bergh ervoor gaat zorgen dat mensen de krant willen en kunnen lezen. Directeur Marieke Sanders ten Holte: “Het is een uitstekend idee van Evers. Een krant is zeker een eerste levensbehoefte in onze democratie, het medium houdt je maatschappelijk betrokken. Het is alleen wel belangrijk dat mensen de krant ook echt lezen. Vaak denken mensen die geen krant lezen, dat ze die van begin tot einde moeten spellen. Daarom moet ook de techniek van het lezen worden geleerd. Ik zou daarover graag contact opnemen met meneer Evers. Mag ik zijn telefoonnummer?”

De Stichting Lezen is overigens al een tijdje bezig om samen met een aantal sociale diensten de minima aan de krant en het boek te krijgen. Mede omdat het informatie over studie en banen zou verschaffen.

De Haarlemse stichting Miss Minima, die vrouwen wegwijs maakt in de de wereld van uitkeringen en ze stimuleert een baan te zoeken, is het daar helemaal mee eens. Woordvoerster Phil de Vries ziet in haar omgeving menig uitkeringsgerechtigde, als één van de eerste bezuinigingen, het krantenabonnement opzeggen.

Haar bewering kan in zoverre worden gestaafd dat uit CBS-cijfers blijkt, dat de lagere inkomens inderdaad aanzienlijk minder aan kranten en weekbladen uitgeven dan de rijkeren. In 1994 kwam in een budgetondezoek naar voren dat de mensen in de laagste inkomensgroep 242 gulden per jaar aan kranten en weekbladen uitgaven tegenover de hoogste inkomens die meer dan het dubbele, namelijk 550 gulden, besteedden.

Volgens De Vries, die de praktijk achter de cijfers kent, raken veel mensen zonder krant afgesloten van frisse ideeën over banen en vrijwilligerswerk. Geprikkeld door de gebeurtenissen in Bergh wil ze tot actie overgaan. “Het lijkt me wel de moeite waard om met dit plan naar de wethouder in Haarlem toe te stappen. Minima kunnen voor het kijk- en luistergeld ook kwijtschelding krijgen, dus waarom niet de krant? Volgens mij kon dat een jaar of vijftien geleden nog wel.” De woordvoerster wijst op de oude wet, waarbij ieder voor zich dingen kon declareren bij de gemeente. In die tijd is het in sommige gemeenten inderdaad mogelijk geweest om de krant vergoed te krijgen, net als theaterbezoek en sporadisch zelfs een terrasje. Maar dat is verleden tijd.

De nieuwe wetgeving zegt dat gemeenten hulp niet langer individueel moeten geven, maar aan groepen mensen die in dezelfde omstandigheden verkeren. Sociale Zaken dacht daarbij aan schuldsanering, kortingen op sociaal-cultureel terrein en verlaging van de woonlasten. Op een krantenabonnement hadden ze in Den Haag nu niet direct gerekend. De gemeente Bergh wil echter de helft van de kosten van de nieuwe armoedenota rechtstreeks van de staat krijgen, want de gemeente zit al door haar gelden voor de minima heen. Het ministerie van sociale zaken heeft echter geen trek in deze bijdragen. “We hebben nog geen aanvraag van de gemeente binnen. Maar waarom zouden we geld geven? Dat zou willekeur zijn. Waarom dan een krant en niet iets anders?”