Nog een donderpreek

Nog nauwelijks bekomen van het aanzeggend geweld van Youp van 't Hek, die me op oudjaar voorhield dat mij slechts de keus restte tussen liegen of sterven, of daar overviel me pal in het nieuwe jaar de VU-historicus Van Deursen met een boodschap, waar Van 't Hek qua aanzegging nog een puntje aan kon zuigen.

Voor Van Deursen is de teerling al geworpen. Onze godloze cultuur draagt de dood in zich en met de erfenis van de Reformatie is het dienovereenkomstig droevig gesteld, luidde zijn sombere boodschap op de jaarvergadering van de Gereformeerde Bonds-predikanten. Toch al geen gezelschap dat er om bekend staat de wereld van de zonnige kant te bekijken.

Sinds de jaren zestig, aldus Van Deursen, heeft een genadeloos hedonisme onze cultuur in zijn greep met als gevolg een genotzucht, die alles terzijde schuift wat zwak is. Het gevolg is een verwording, die gesymboliseerd wordt in de abortuswet, waarin de ene mens vrij mag beschikken over het leven van de ander. Een soortgelijke ontwikkeling zien we in de euthanasie-discussie: straks gaat de ene mens beslissen dat de ander niet mag lijden. Vanuit hedonistisch oogpunt is dat logisch. Voor de hedonist is lijden immers het absolute kwaad, aldus de VU-hoogleraar bij de Bonders.

Cultuur van de dood, godloze cultuur, genadeloos hedonisme, abortus en euthanasie als kenmerken van de doodscultuur, het zijn letterlijk dezelfde akkoorden die ook de paus aanslaat als hij zijn afkeer van onze, Westerse cultuur weer eens tot uitdrukking wil brengen. Dat treft des te sterker, omdat Van Deursen sprak voor de rechterflank van het protestantisme, die traditioneel van Rome nul komma nul moet weten. Desondanks: de cultuuranalyse van het Vaticaan lijkt als twee druppels water op die welke de Gereformeerde Bond deze week via Van Deursen met zoveel instemming tot zich nam.

Er is nog een overeenkomst. Net als het Vaticaan gaat ook Van Deursen aan de haal met één bepaalde, cultuurmijdende variant van zijn traditie, terwijl hij het tegelijk doet voorkomen alsof zíjn versie de enig juiste is. Ook bij het Vaticaan met zijn Nee tegen de Westerse cultuur zie je dat. Alsof de katholieke traditie behalve een wereldmijdend, niet ook een kant heeft, waarin de nadruk juist ligt op openheid naar wetenschap en cultuur.

Zeker, er is in de Reformatie een bevindelijke, wereldmijdende, anti-culturele stroming. Ze heeft oude papieren en beroept zich terecht op bepaalde passages uit het werk van Calvijn. Maar de Reformatie heeft ook een andere kant. Ook zij gaat terug op Calvijn en zeker ook op Luther en Zwingli. Het is de kant die open is naar de cultuur en bereid tot dialoog. Toegegeven, Arminius, die deze lijn uit het werk van Calvijn in ons land het meest uitgesproken heeft opgepakt, is door de synode van Dordrecht veroordeeld. Maar Arminius stond wel voor een oer-Holllandse, open en tolerante versie van religie in het algemeen en van het calvinisme in het bijzonder.

De open variant heeft het, zowel in het rooms-katholicisme als in het protestantisme niet makkelijk in deze tijd. Ze is veel vatbaarder voor secularisatie en kan behoorlijk met haar identiteit tobben, omdat ze enerzijds van de katholieke en protestantse Van Deursens te horen krijgt dat ze niet deugt, omdat ze a. de eigen erfenis verkwanselt en b. onmachtig is een nieuwe generatie uit te leggen waar ze voor staat. Anderzijds krijgt ze uit 'de wereld' te horen, dat ze op de keper beschouwd net zo atavistisch is als de cultuurvijandige variant en dat ze eerst haar eigen traditie maar eens bij de vuilnisman moet zetten om volwaardig te kunnen meedoen.

Twee donderpreken in één week is me genoeg. Ik heb trouwens nooit van het genre gehouden, omdat ze me de zaken veel te veel vertekenen. Onze cultuur is bovendien niet zondiger of beter dan die waarin Calvijn en Luther leefden. De opgave voor christenen is dezelfde. Ik zeg het maar op z'n reformatorisch: uit de bijbel in geloof leven uit genade. Geen uitgangspunt maakt een mens vrijer en onbevangener dan dit. Ook met betrekking tot de eigen cultuur. Zeker geldt dat voor onze Europese cultuur, die, alle doempraat van Van 't Hek en Van Deursen ten spijt, zo zeer in positieve zin de sporen draagt van de christelijke traditie van Rome en de Reformatie.