Lekken doen Beatrix schade

Het CDA-Kamerlid Van der Burg beweerde deze week dat het geheim van Huis ten Bosch bij paars niet in veilige handen is. Dat was een opmerkelijke beschuldiging, ook vanwege het moment. Nog maar enkele weken terug, bij de algemene beschouwingen, stelde CDA-fractieleider Heerma 'enigszins gegeneerd' de aanhoudende lekkages van opvattingen of vermeende opvattingen van de koningin aan de orde. Premier Kok gaf daarop een antwoord, dat bij Heerma geen spoor van twijfel achterliet over de visie van het kabinet op de rol van het staatshoofd in ons bestel. Hij vond dat antwoord 'volstrekt correct'.

De lichte gêne van Heerma was in zoverre te begrijpen, dat hij waarschijnlijk bij voorbaat al geen twijfel koesterde over de inzet van de minister-president, maar overigens onnodig. De kernregel van onze constitutionele monarchie is dat de koningin onschendbaar is en de ministers verantwoordelijk. Als het functioneren van die regel vragen oproept, is het parlement de aangewezen plaats die vragen te stellen en de premier de aangewezen figuur daarop antwoord te geven. In dit geval was er beslist aanleiding tot vragen. Er is de laatste weken sprake van een opvallende reeks lekkages over de rol die koningin Beatrix binnen de regering zou spelen. Het laatste dat van Kamerleden mag worden verwacht is dat ze daar besmuikt of omzwachtelend over doen.

Vergeleken bij de overspannen toestanden rond het Britse koningshuis is juist de nuchterheid die onze monarchie omringt een verademing. De nuchtere toon is ook het politieke debat over zaken die het koningshuis aangaan meer en meer gaan kenmerken. Dat komt goed van pas om met de precaire positie die de koningin in het bestel inneemt, te kunnen omgaan.

Afgezet daartegen stampte Van der Burg deze week als een olifant door de porceleinkast.

Met de bewering dat de bescherming van de koninklijke onschendbaarheid onder paars een potje is, wekte hij de suggestie dat het daarmee voorheen, toen het CDA nog meeregeerde, veel beter was gesteld. Dat is niet vol te houden. Het verschijnsel van lekkende ambtenaren is zo oud als de weg naar Rome en niet pas opgetreden sinds paars aan het bewind is. Door die indruk op te roepen, trok het Kamerlid de zaak in de partijpolitieke sfeer, althans deed hij onvoldoende zijn best om de schijn van andere motieven dan bezorgdheid te vermijden.

De vraag is of de positie van de koningin daarmee is gebaat. Overigens maakte het optreden van Van der Burg sterk de indruk van een solo-actie. Zijn fractiegenoot Mateman gaf althans later bij Den Haag Vandaag blijk van een kijk op de zaken, die van het evenwicht en de nuchterheid getuigden die bij deze zaak passen. Want het is dan wel mooi om vast te stellen dat de monarchie hier zoveel soepeler met de tijd meegaat dan in Engeland, maar dat is geen vanzelfsprekendheid. Premier Kok toonde zich daarvan scherp bewust, toen hij bij de algemene beschouwingen waarschuwde voor het funeste effect als hele en halve onzuiverheden over de rol van het staatshoofd blijven hangen.

Het staatsrecht geeft op het verschijnsel van miespelende bronnen maar gedeeltelijk een antwoord. Volgens de kernregel doet het er niet toe hoe ver de invloed van de majesteit reikt. De minister nemen immers besluiten en zijn daarop in het parlement aanspreekbaar. Pas als een kabinet uit louter zwakkelingen zou bestaan, zou er een probleem zijn, al zou zo'n kabinet vermoedelijk snel worden weggestemd. Hoe groot het gezag van de koningin nu ook is, haar invloed reikt niet verder dan wat een minister voor zijn verantwoording kan en wil nemen. Maar daarmee is de kous toch niet helemaal af.

Langs de weg van het lekken kan bijvoorbeeld van de koningin gemakkelijk misbruik worden gemaakt. Die kans is des te groter nu zij zo populair is en veel gezag en vertrouwen geniet. Men kan er van op aan dat haar opvattingen in het publieke debat gewicht in de schaal leggen. De onthulling 'koningin tegen homohuwelijk' of 'Beatrix voor benoemde burgemeester' zal in elk geval de ijveraars ter zake geen plezier doen. Tegelijk is duidelijk dat het voortdurend lekken een troebele sfeer schept, die aan het gezag en de uitstraling van Beatrix afbreuk doet. Hetzelfde effect geldt voor haar positie als symbool van nationale eenheid als steeds maar opvattingen van haar op straat komen waarover de samenleving verdeeld denkt. De lekkages zijn dus wel degelijk een reden om bezorgd over te doen, maar iets anders is of het kabinet er veel tegen kan ondernemen. Misschien weet Van der Burg het.

Intussen is het wel degelijk een intrigerende vraag waar dat gestage lekken over de koningin ineens vandaan komt. Maken het gezag en vertrouwen dat zij geniet, hier en daar onrustig? Bij haar twaalfenhalfjarig regeringsjubileum in 1992 maten leidende politici het door haar veroverde gezag breed uit. Premier Lubbers liet het daar niet bij. Hij vond dat de koningin meer vrijheid dan tot dan gebruikelijk was, moest krijgen om te zeggen wat zij op het hart heeft. Dat was in zijn ogen niet in strijd met de kernregel van de ministeriële verantwoordelijkheid, maar 'een royale, geen angsthazige' interpretatie ervan.

Van het terugdraaien van de klok of een knieval voor het koningschap was dan ook geen sprake, gaf Lubbers aan, het ging om een tegemoetkoming aan de persoon van de koningin, die 'gemotiveerd is om werkelijk iets te zeggen'. Premier Kok refereerde daar al dan niet bewust aan toen hij bij de algemene beschouwingen opmerkte, dat wij in Nederland nadrukkelijk hebben gekozen voor een staatshoofd dat niet alleen de eenheid van de natie symboliseert, maar ook werkelijk deel uitmaakt van de regering.

Het is logisch dat deze tweeledige functie een spanning oproept die alleen maar goed is te hanteren zolang de inhoudelijke rol van de koningin onzichtbaar blijft (wat ook beslist de bedoeling van het kabinet is) en zij zich in het openbaar terughoudend uitspreekt. Uit dat laatste punt blijkt al dat het vorige kabinet met het vergroten van de ruimte enig risico nam. Als de koningin verder wil gaan dan louter algemeenheden, trapt zij al snel een groepering op de tenen.

Dat bleek vorig jaar uit haar vijf-meirede, waarin zij opriep tot normbesef en gemeenschapszin en waarschuwde voor desintegratie en het doorslaan van vrijheid-blijheid. Sommige liberalen beluisterden daarin een ondertoon die hen niet kon bekoren. Daarmee is nog niks gezegd over de oorzaak van het aanhoudende lekken. Maar dat er louter sprake is van toeval, wil er niet in.