'Partij wordt afdeling personeelszaken'

Van onze parlementsredactie DEN HAAG - Politieke partijen verworden tot de afdeling personeelszaken van de overheid, als diezelfde overheid niet stopt de burger allerlei ontsnappingsroutes langs de politiek te bieden - zoals het referendum.

Die waarschuwing uit C. Klop van het wetenschappelijk bureau van het CDA in de gisteren verschenen bundel 'Staatkundige vernieuwing, schijn en wezen', van de bestuurdersvereniging van het CDA. Politieke partijen hebben het zwaar, schrijft Klop. Was in 1945 nog vijftien procent van de kiezers lid, thans is dat nog maar drie procent. Dat heeft nare financiële gevolgen. Maar ook blijft er uiteindelijk alleen een harde kern over die van het lidmaatschap van een partij afhankelijk is om een bepaalde functie te kunnen krijgen - de afdeling personeelszaken. Het gewone lid, politiek actief om een goed staatsburger te zijn, verdwijnt.

Die sombere ontwikkeling ligt niet alleen aan de kiezers en de partijen, maar ook aan het politieke systeem, vindt Klop. Daarin zijn de laatste decennia wel heel veel mogelijkheden gekomen om 'de taaie weg van politieke partijen en hun meningsvorming' te omzeilen.

Actiegroepen, die vaak makkelijk rechtstreeks toegang tot het bestuur krijgen: “De boeren lopen naar Van Aartsen en doen rechtstreeks zaken met het departement”. Maar ook inspraakprocedures, enquêtes, publieke debatten (de Balie en de Rode Hoed), de ombudsman en de administratieve rechter bieden burgers de kans buiten politieke partijen om beleid te beïnvloeden.

Klap op de vuurpijl is volgens de CDA'er het correctieve wetgevingsreferendum, dat het kabinet onlangs heeft voorgesteld: “Het zal de laatste prikkel voor de burger om lid van een politieke partij te worden wegnemen. Hij kan het resultaat van moeizame compromisvorming in de volksvertegenwoordiging rustig afwachten en achteraf alsnog zijn afwijzende mening geven”. Of, zo licht Klop toe: “Pieter Winsemius, de voorzitter van Natuur en Milieu, is helemaal niet geïnteresseerd in de mening van politieke partijen over het milieubeleid. Wat er ook wordt besloten, hij heeft 800 000 leden achter zich. Ruim voldoende voor een referendum over elk onderwerp.”

Vooral voor lokale referenda moeten daarom de drempels omhoog, stelt de CDA-bestuurdersvereniging. Voorzitter Pastoor is bang dat als de eisen niet scherper worden, het referendum om de haverklap door ontevreden burgers zal worden gevraagd en gekregen: “Dat kan het bestuur van provincies en gemeenten min of meer ontregelen.”

Kamervoorzitter Deetman, die de bundel in ontvangst nam, deelt de zorgen van Klop. Hij waarschuwde voor de invloed die bijvoorbeeld de elektronische snelweg kan gaan spelen: “Alle politci volgen de polls. Het zal niet lang meer duren of nog tijdens een debat kan via de elektronische snelweg onderzocht worden hoe kiezers over een bepaalde beslissing denken. Belangenorganisaties kunnen die informatie gebruiken om het debat te beïnvloeden.”

En belangenorganisaties, one-issue-bewegingen als Greenpeace die bij de burgers wèl populair zijn, zullen de politieke partijen nooit kunnen vervangen, benadrukt Klop. Alleen politieke partijen houden zich bezig met afwegingen over het algemeen belang: botsingen als economie versus milieu, de AOW versus de normen voor de collectieve lastendruk.

Mogelijkheden tot verbetering ziet hij ook. De overheid moet burgers, te beginnen in het onderwijs, doordringen van het belang van staatsburgerschap. Politici moeten zelf bij inspraakavonden gaan zitten en die niet aan ambtenaren overlaten. Zij moeten aanschuiven bij publieke debatten. Misschien moet de bijl wel in de verfijnde rechtsbescherming via de overbelaste Raad van State tegen overheidsbeslissingen. Bovenal, stelt Klop, moet het voor burgers weer duidelijk zijn dat zij voor invloed op het bestuur niet om politieke partijen heen kunnen: “Dan zou het aantal leden kunnen verdubbelen.”