Winnie Mandela's onbeholpen excuus aan moeder Seipei

De foto waarop moeder Seipei wordt omhelsd door Winnie Mandela, door Kees Jansma in de Oudjaarsbijlage van Trouw een voorbeeld van 'gekunstelde verzoening' genoemd, is inderdaad geen weergave van een verzoening. Het is een onbeholpen manier van vergeving vragen door een vermoedelijk schuldige partij, Mandela, aan een benadeelde partij, Seipei. Overigens blijkt uit deze foto en het onderzoek van de waarheidscommissie dat de benadeelde sterker is in het vergeven, dan de schuldige in het vergeving vragen.

Zoals Peter van 't Riet in het stuk 'Tutu's verzoeningsrol eerder kerkelijk dan bijbels' (Trouw, 2 januari) terecht stelt, kun je in dit geval niet van verzoening in bijbelse zin spreken. Hoogstens is hier sprake van een begin van verzoening, een verzoeningsgebaar. Wil er van verzoening sprake zijn, dat moet de auteur van het stuk worden toegegeven, dan dient de schuldige partij schuld te erkennen en vergeving te vragen. Van 't Riet stelt dat het initiatief altijd dient uit te gaan van de schuldige partij. Hij beroept zich op het verzoeningsverhaal van Jacob en Ezau, waarbij Jacob, de schuldige partij, aan de benadeelde, Ezau, verzoening en geschenken aanbiedt.

In de Bijbel gaat het initiatief echter niet altijd uit van de schuldige partij. Jozef, die in Egypte zijn broeders terugziet, kan zich nauwelijks inhouden om zich met hen te verzoenen, niettegenstaande het kwaad dat hem is aangedaan. Wel stelt hij hen eerst op de proef, opdat de verzoening ook werkelijk tot stand komt. Maar het is van meet af aan duidelijk dat de wens tot verzoening bij hem aanwezig is en het initiatief van hem uitgaat. Vervolgens is hij het die zijn broeders overlaadt met geschenken. Ook David is een voorbeeld van iemand die ten opzichte van zijn vijand, Saul, die hem naar het leven stond, steeds verzoening aanbood. Hij wordt 'Koning naar Gods hart' genoemd, omdat een dergelijke houding van genade iets goddelijks heeft.

In het Nieuwe Testament wordt de verzoenings'leer' nog duidelijker in deze richting uitgewerkt. Het is niet het westerse christendom dat leert dat de 'benadeelde partij', God, het initiatief tot de verzoening met de mens heeft genomen. Ik lees bij Van 't Riet: “Wie vergeeft zonder dat de schuldige partij zich daadwerkelijk bekeerd heeft, ontneemt hem het meest wezenlijke van zijn menszijn: zijn verantwoordelijkheid.”

Maar wat zeggen enkele bekende passage over verzoening? 'Heb uw vijanden lief'; 'Ga de tweede mijl', 'Stapel vurige kolen op zijn hoofd' (Spr. 25:22), 'Als uw broeder iets tegen u heeft, verzoen u met uw broeder'. Het is waarschijnlijk dat de hier beschreven wijze van het aanbieden van verzoening meer effect heeft, dan alleen maar wachten totdat de schuldige partij zijn verantwoordelijkheid oppakt. Misschien is dat wel de grootste belemmering voor het herstel van verbroken relaties tussen mensen: niemand wil de minste zijn.

De waarheidscommissie van Bisschop Tuto kan niets anders doen dan het verzoeningsproces helpen bevorderen. Zij verricht niet slechts een kerkelijke maar een bijbelse taak: zij oefent de bediening van verzoening uit (2 Cor 5:18). Meer kan zij niet doen; betrokkenen in het conflict zijn inderdaad zelf verantwoordelijk.