Diepenbrock Mis klankgeworden Jugendstil

Als uitvloeisel van een viertal uitvoeringen bij gelegenheid van zijn 75-ste sterfjaar, werd in de herfst vorig jaar een opname gemaakt van zowel de MISSA IN DIE FESTO (KRO 94008) van Alphons Diepenbrock, als van een negental religieuze liederen en hymnen van diens hand onder de bundelende titel MEMORARE (KRO 94009).

Voor de uitvoering van de 'Mis voor een feestdag' werd een speciaal koor samengesteld van 56 zangers, het Missa-koor dat onder leiding van Marc Versteeg, en met tenorsolist Robbert Overpelt en organist Bernard Bartelink de complexe compositie uitvoerde. Bij de première in de St Cathrien in Den Bosch bleek dat amateurkoor nog niet helemaal gegroeid in de vocale problemen die dat mooie werk zo moeilijk maken zoals souplesse in het golvend lijnenspel (door een kwistig gebruik van triool-figuren) en zuiverheid in het treffen van de chromatische melodieën. Bovendien voegde het prachtige Vollebregt-orgel zich niet zo naar het laat-romantisch klankideaal dat Diepenbrock voor oren stond. Wat niet wegnam dat de uitvoering zonder reserve indrukwekkend genoemd kon worden.

Op de cd blijken die beperkingen zo goed als overwonnen. De opname werd gemaakt in de kathedrale kerk van Sint Catharina in Utrecht, waar het recent gerestaureerde Maarschalkweerd-orgel de juiste klankbiotoop biedt met zijn zacht strijkende prestanten en overblazende fluiten, zijn brede grondtoon en zilverhoge registers die soms boven het groots stemmen-ensemble uitkrinkelen. Het aanzwellen en afnemen, een van de golvende elementen in Diepenbrocks stijl, komt er schitterend op tot uitdrukking. Bernard Bartelink verdient alle lof voor de uitwerking van de veeleisende orgelpartij.

Het projectkoor van louter mannen reageert als een perfect zwelwerk: het weet met uitwaaierend crescendo van een meditatief pianissimo naar een heftig fortissimo te komen; een enkele maal verliezen de eerste tenoren in hun enthousiasme de controle over de expressie, zoals in het Gloria; ook in het realiseren van de melodische lijnen die verrassende wendingen maken en ritmisch van een soms extatische vrijheid getuigen, presteert het koorensemble optimaal. Zeer mooi mengt op onverwachte momenten de heldere tenor Overpelt zich in het korale weefsel.

Wat minder enthousiast ben ik over de opname; die lijkt op afstand te zijn gemaakt, waardoor het koor te weinig gedefinieerd klinkt en er ook niets te merken is van een dubbelkorig effect, want dat is de opzet van de mis: voor dubbel mannenkoor. Het orgel is te veel naar achteren weggedrukt, althans wanneer die opname beluisterd wordt over normale geluidsboxen. Herbeluistering met een hoofdtelefoon bracht de opname dichtbij, maakte details in het orgel hoorbaar. Kortom je moet deze uitvoering dicht op je oren zetten, want de ruimte is als het ware al verdisconteerd.

Dan krijg je het gevoel alsof je in een royale kerk zit, een middeleeuwse kathedraal, met omhoogrijzende zuilen, gewelven met florale motieven. De overweldigende, vervoerende muziek roept dan beelden op van stoeten priesters in gouden gewaden, regimenten misdienaars met heftig dampende wierookvaten, van een goddelijk theater dat voorgoed voltooid verleden tijd is.

De mis (een uur muziek) is liturgisch inderdaad vtt; de expressie is dat op sommige momenten van het Gloria en het Credo ook: te overdadig, zelfs hier en daar spanningsloos. Maar groots als kunstwerk zijn het Kyrie (vanuit een heel simpel tenor-recitatief), het Sanctus en zeker het Benedictus. Het melodisch gegeven daarvoor is zelfs geniaal te noemen, terwijl de gehele uitwerking (stem na stem en dan in zowel polyfone als homofone herhalingen) een adembenemend adagio biedt van een niveau als Bruckner en Mahler schreven. Diepenbrock was 29 toen hij dit schreef.

De opname heeft me nog meer overtuigd van de gedachte dat Diepenbrock met zijn Missa eenzelfde artistieke daad van schoonheid wilde stellen als zijn vriend Herman Gorter met het scheppen van het episch gedicht 'Mei'. Voor mij is de Missa zelfs een pendant van 'Mei', maar dan als uiting van een christelijk-mystieke overtuiging, van een levensgevoel wortelend in, en met heimwee naar de middeleeuwse gemeenschapssamenleving. Die gedachte paste helemaal in een van de stromingen uit het fin-de-siècle van de negentiende eeuw. Ook compositorisch ademt dit werk de verfijning van 'het einde van de eeuw'; de schijnbare constructieloosheid, verborgen achter een spel van sierlijke lijnen (o.a. door de trioolfiguren en verschuivingen in het metrum) en omhoogstrevende bewegingen, het uiteenwaaieren in assymetrische verhoudingen van de stemmen, dat alles zie je in de architectuur en het design van de Jugendstil. Deze Missa is Jugendstil in klank. Het is interessant dat Diepenbrock dat helemaal op eigen kracht bewerkstelligde, geïnspireerd door de nieuwe muziek van Wagner, maar toch heel anders dan Wagner; geinspireerd door het Latijn, de Middeleeuwen en het christelijk geloof, maar heel anders dan destijds in de r.-k. kerk voor waardig en passend werd gehouden.

De cd Memorare met medewerking van het vocaal ensemble Markant, ook geleid door Marc Versteeg voor een aantal sequenties (waarbij een 'Stabat Mater speciosa' voor Kerstmis en 'Stabat Mater dolorosa' voor Goede Vrijdag), sopraan Wilke te Brummelstoete in enkele liederen, en Robbert Overpelt in lofzangen als 'Jesu dulcis memoria' (prachtig gezongen, en begeleid op het Haarlemse Adema-orgel in de Bavo-kathedraal) laat een wisselende kwaliteit horen in Diepenbrocks creatieve kracht en inventiviteit. De Stabat Maters bieden te veel herhaling om te boeien; ze zijn te massief koraal en leunen te zwaar op de sopraanlijn.

Beide cd's (per stuk 30gld) kunnen besteld worden via giro 7361060 t.n.v. de Stuurgroep Diepenbrock, Den Bosch, onder vermelding van Missa en/of Memorare.