BASISBEURS STUDENTEN 1996

Eigenlijk was het een wereldstelsel. Iedereen boven de 18 kreeg een beurs van 600 gulden. Of hij of zij nou scholier was, op een MBO of HBO zat, of op de universiteit. En dat in 1986! Daar kan de student anno 1996 alleen van dromen. Die krijgt nog maar tweederde. Want met ingang van deze maand gaat er weer 45 gulden van de basisbeurs af. Patrick Vledder moet dus nodig een baantje. En Wiebe van Keulen gaat gewoon minder stappen.

Samsom studeerde technische natuurkunde in Delft, het financiële zenuwcentrum van de linkse studentenbond LSVb, waar hij bestuurder van was. Hij stelde een jaargang samen van het Poenboek over student en financiën. Sinds kort werkt hij bij Greenpeace maar hij volgt de studiefinanciering nog op de voet.

Deetman lanceerde tien jaar geleden de drietrapsraket van beurs, aanvullende beurs afhankelijk van het ouderlijk inkomen en lening. Ook toen al vonden de studenten de beurs veel te laag. Met zo'n 'fooi' moesten ze bij hun ouders blijven bedelen. In 1989 werd de sociaal-democraat Jo Ritzen vorst te Zoetermeer. Onder deze onderwijseconoom zijn studenten en scholieren er reusachtig op achteruit gegaan; de verhoging van de basisbeurs - die er wel degelijk geweest is - hield geen gelijke tred met de stijging in de kosten van het levensonderhoud (zie grafiek).

Sterker nog, vanaf 1991 werd er op de basisbeurs steeds meer gekort. In december 1986 was de discrepantie tussen beurs en minimum levensonderhoud 158,73 gulden. Tien jaar later, als er weer 45 gulden minder op de studentengiro verschijnt, staat de thuiswoners een verschil van 364,55 gulden te wachten. Uitwoners moeten bijna 400 gulden zien aan te vullen.

Inmiddels bedraagt het collegegeld voor universitaire studenten en HBO'ers ook nog eens 2250 gulden per jaar en 1385 gulden voor hen in andere soorten onderwijs. Bovendien houdt Ritzen sinds 1992 het deel van de beurs dat op papier bestemd is voor wonen op 335 gulden, terwijl de woonlasten volgens het gemeenschappelijk overleg studentenhuisvesting behoorlijk zijn gestegen, soms met bijna een kwart.

Verder is een einde gemaakt aan het Deetman-principe van gelijke monniken, gelijke kappen: eenzelfde basisbeurs voor alle studerende en schoolgaande 18-plussers. Vanaf juli 1993 werden universitaire studenten en HBO'ers het uitverkoren beurzenvolk, hetgeen gezien het hogere collegegeld wel te verdedigen was. MBO'ers kwamen toen zestig gulden achter, scholieren meer dan honderd.

Wel voor iedereen was de (inmiddels nog maar beperkt geldige) OV-jaarkaart, die de student overigens weer op zestig gulden extra beurskorting kwam te staan. Studenten waren dan ook niet onverdeeld gelukkig met dit presentje. Een ander cadeau was de verplichte ziektekostenvergoeding, eveneens 60 gulden per maand. “Dat was een goede zet”, geeft Samsom de minister een zeldzaam compliment.

En als het dan toch moet: nòg een pluim. Ook aan zorg nummer één van beginnende beursstudenten - 'hoeveel kan ik bijverdienen zonder dat mijn beurs wordt gekort?' - maakte hij een einde. Ze mochten voortaan 15 000 gulden per jaar verdienen.

Maar al deze extraatjes waren gemillimeter in de marge. Hèt structurele antwoord van de staat op de stortbak van bezuiniging was: meer ruimte om een 'aantrekkelijke' rentedragende lening bij de overheid af te sluiten. Dat lijkt aardig, mort Samsom, maar het betekent wel dat studenten met arme ouders meteen na hun afstuderen aankijken tegen een 'torenhoge schuld', terwijl kinderen van rijke ouders bij wijze van spreken meteen een huis kunnen kopen. “Wij hebben uitgerekend dat zo'n schuld tot een ton op kan lopen.”

De studentenbeweging is doodsbenauwd dat Ritzen het beurssysteem omzet in een volledig leenstelsel. In die visie leent een student met armlastige ouders zijn of haar hele studie bij elkaar. De rest leent dat wat de ouders niet kunnen betalen.

De LSVb vindt die nadruk op lenen niks, vanwege de schuld en de angst dat kinderen van armere ouders van een studie afzien omdat ze niet durven te lenen. Ook in de politiek is er zorg voor het kind van de minder draagkrachtige ouder, zeggen de woordvoerders van de vier grote partijen. Bij de evaluatie van de prestatiebeurs - studenten moeten tegenwoordig weer presteren om hun lening omgezet te zien worden in een beurs - zal daar streng op worden gelet. Voor een leenstelsel voelt trouwens alléén een déél van de PvdA - exclusief Ritzen.

En de studenten zelf? Die reageerden in eerste instantie op alle beursbeknibbelingen met luidkeels en massaal protest. Toen dat eenmaal was weggestorven, overheerste pragmatisme. Bijverdienen! luidt het credo van de moderne student. Een student zonder bijbaantje is volgens een recent onderzoek van het SCO-Kohnstamminstituut inmiddels een zonderling. Want op lenen lijkt vooralsnog een soort taboe te rusten, haast een onbewuste aanzet tot subversiviteit. “Ik wil beginnen met werken zonder schuld”, luidt de meestgehoorde respons op de vraag of er ook weleens aan een lening is gedacht. Anderen zeggen liever van de bank dan van 'Ritzen' te willen lenen.

De student moppert - maar werkt en presteert. Daarmee begint hij steeds meer te lijken op zijn werkende leeftijdgenoot in de bouw of bij de bank. Een akelige verarming, concludeert Samsom. “In je studententijd heb je de meeste vrijheid. Maar er moet ook de tijd zijn om gebruik te maken van die vrijheid.”

DAAN

Daan Goote (24) uit Amsterdam heeft nog niet zo lang geleden zijn krediet verhoogd. Hij mag nu 4500 gulden rood staan. Om die schuld maakt hij zich geen zorgen. “Ik let niet zo op geld.” Daan, zesdejaars psychologie, leeft met de dag. Dat kan ook best, want hij vindt dat hij financieel gezien toch in een riante positie verkeert. Zijn ouders hebben voor zijn broer en hem een etage gekocht en vragen geen huur. Ook betalen ze zijn collegegeld. En ze stoppen hem wel eens wat toe: “Een winterjas, een paar schoenen.” Naast zijn basisbeurs verdient Daan ruim 500 gulden per maand bij. Hij werkt een dag in de week bij een psychologisch testbureau en af en toe doet hij wat voor een promotiebureau. Hij schat dat hij aan eten en drinken 300 gulden per maand kwijt is - 'exclusief cafébezoek'. Hij eet in de mensa. Voor acht gulden per dag. Het lidmaatschap van het VU-corps kost 125 gulden per jaar, de contributie voor zijn dispuut is 150 gulden en de hockey vraagt jaarlijks 350 gulden. Dat corpsleven is duur. “Laatst had ik een gala-weekeind. Dat kostte 300 gulden. Dan leef ik maar weer een dag van de opbrengst van statiegeldflessen.”

SOFIA

Ze werkt vier à vijf dagen per week in een Rotterdamse brasserie. Als er tentamens aankomen een dag minder. “Maar gemiddeld werk ik wel 32 uur”, zegt Sofia Sperandio (24), studente bedrijfskunde aan de Erasmusuniversiteit. Ze studeert al vier jaar, de eerste drie daarvan met beurs. Ze begon met culturele antropologie en stapte toen over op bedrijfskunde. Haar derde jaar is nu ingegaan, maar haar propedeuse heeft ze nog niet. Dus schreef ze zich dit jaar in als extraneus - ze volgt geen colleges, maar doet wel tentamens. Haar ouders betalen het collegegeld, 1300 gulden. Om de woonlasten te drukken woont ze samen met haar vriend. Met de duizend gulden die ze maandelijks verdient, redt ze het net. Aan huur en vaste lasten is ze 200 gulden kwijt, aan boodschappen ook. Cosmetica en fitness kosten 100 gulden, roken en leesvoer eveneens. Kleding is moeilijk in te schatten. “In november niets, in oktober 250 gulden.” Ze kan iedere maand wel 100 gulden sparen. Volgend jaar wil ze weer een beurs en minder werken. “Zonder die baan zou ik de tentamens eerder gehaald hebben. Na het werk ben ik vaak moe en wil dan slapen.”

WIEBE

Wiebe van Keulen (18) uit Balkbrug heeft net z'n kroegje aan huis geopend. Kan hij stukken goedkoper drinken dan in het stamcafé. “Zo vang ik die bezuiniging wel op.” De derdejaars-student commerciële dienstverlening aan een MBO-college in Zwolle woont bij zijn ouders in een verbouwde boerderij. Van het kippenhok is een kamer gemaakt voor Wiebe. Niemand let er op hem en het is gratis, net als het eten. Zolang Wiebe op het MBO zit, krijgt hij van zijn ouders 125 gulden per maand. Zij betalen ook het collegegeld en de schoolboeken. Sinds hij achttien is krijgt hij er een basisbeurs voor thuiswonenden van 115 gulden per maand bij. Een enorme vooruitgang. Maar niet genoeg. Iedere zaterdag werkt hij bij een kaashandel, voor vijf en een halve gulden per uur. Dat totaal van 340 gulden per maand gaat vooral op aan uitgaan. Zo'n 75 gulden per weekeinde. Hij houdt dan 40 gulden over voor schoenen en kleren. Hij vraagt zijn ouders niet om een compensatie voor de 25 gulden die hij er per januari op achteruit gaat. “Nee dat zou dan alleen zijn om mijn weekendpatroon voort te zetten. Het wordt gewoon minder stappen.”

LYDIA

Thuiswonen en geen kostgeld betalen heeft zijn voordelen. Je komt makkelijk rond met je geld en houdt genoeg over om minstens 400 gulden per maand aan kleding uit te geven. “Deze maand was het zelfs 1500 gulden omdat ik een dure blazer heb gekocht. Nu sta ik rood”, lacht Lydia Yilmaz (22). “Maar ik heb een studentenrekening en daarop mag je 2000 gulden rood staan.” Lydia is vierdejaars economie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Eén dag in de week en in de vakanties werkt ze in een ziekenhuis. Samen met haar beurs kan ze zo maandelijks bijna 1200 gulden uitgeven. Thuiswonen vindt ze geen bezwaar. Haar Turkse ouders vonden het sowieso niet zo'n goed idee dat ze op kamers zou gaan. De ouderlijke controle wordt ruimschoots gecompenseerd door de mogelijkheid van het gat in de hand. Haar 1200 gulden gaan zeker voor de helft op aan kleding, cosmetica en fitness. De rest gaat op aan collegegeld (“daar gebruik ik het geld voor dat ik in de vakantie verdien”), boeken en dictaten. Verder geeft ze graag cadeautjes aan vrienden en familie. De korting van 45 gulden op haar beurs doet haar weinig. “Dan maar een iets goedkopere blazer.”

PATRICK

Patrick Vledder (23) uit Arnhem zou graag eens naar een fatsoenlijk concert willen. Maar dat kost zo een paar tientjes. Ook krant en telefoon kan hij niet betalen. “Natuurlijk heb ik geldzorgen. Absoluut”, zegt de eerstejaars culturele en maatschappelijke vorming aan een Nijmeegse hogeschool. Hij heeft een basisbeurs en een aanvullende beurs. Zijn vriendin, met wie hij samenwoont, krijgt naast haar beurs wat van haar moeder. Samen hebben ze per maand 1300 gulden. Vooral de huur drukt zwaar: 900 gulden met gas en licht. Eten en drinken kost 75 gulden per week. Er blijft honderd gulden over - en dan is Patrick nog vergeten dat hij zijn collegegeld in termijnen moet ophoesten. In de supermarkt moeten de studenten opletten. “Geen flessen, pakken zijn goedkoper. Vleeswaren laten we liggen. We eten sowieso minder vlees.” Bij zijn ouders klopt hij niet aan. Die hebben het niet breed. Voor lenen voelt hij niet en als het per se moet dan nog liever bij de bank dan bij Ritzen. Patrick vreest dat hij nu nog roder komt te staan. “Want nog zuiniger leven lukt niet.” Hij gaat een baantje zoeken. En een ander, goedkoper huis.

HENRIETTE

“O ja, sinds kort heb ik een eigen autootje”, herinnert ze zich halverwege haar opsomming van inkomsten en uitgaven. Henriëtte Arendzen (19) heeft een vrij makkelijk leventje. Als uitwonende eerstejaars student facilitaire dienstverlening aan een Wageningse hogeschool krijgt ze de maximale beurs van 470 gulden per maand. Daarnaast verdient ze maandelijks zo'n 350 gulden in de horeca. En haar ouders, tweeverdienende middenstanders, betalen zonder morren de 2200 gulden collegegeld en haar kamerhuur van 390 gulden. “Maar dat baantje moet er wel bij, wil je normaal kunnen leven.” Haar 820 gulden gaan op aan eten en drinken (200 gulden), uitgaan (ook 200 gulden), boeken (100 gulden), kleding (100 gulden), roken (100 gulden) en 'hebbedingetjes' (50 gulden). Meestal houdt ze nog wel wat over om te sparen. Als het eens krap wordt gaat ze een paar weken bij pa en ma zitten studeren. Dat scheelt weer heel wat in eten. En allicht dat ze dan ook wat toegeschoven krijgt. Een lening? Nooit. “Mijn ouders zeggen: Als we jou leningvrij door je studie kunnen krijgen, is dat beter. Dan begin je je loopbaan niet met een schuld.”