ONDERNEMERSCHAP

In het vliegtuig naar de VS heeft iemand een boek van de Amerikaanse schrijfster Ayn Rand in de stoelrug laten zitten: The Fountainhaid. Ooit las ik dat boek maar was de inhoud vergeten, verdrongen waarschijnlijk, want het is het ergelijkste werk dat ik ooit las. Wat een vreselijke ideeën! Emile Ratelband, van een heel andere orde, maar ook niet mis als het om ergerniswekkendheid gaat, is er niks bij.

Ayn Rand, zo herinnerde ik mij al lezende weer, is de hoge priester van het eigenbelang en haar boeken zijn de mythologieën van het kapitalisme. Het mens is van Russische afkomst, misschien dat dat op een averechtse manier haar ijver voor de zegeningen van de vrije markt verklaart; ze was een soort bekeerling. Om het verhaal hoef je haar boeken niet te lezen, de karakters en gebeurtenissen zijn zo plat als een dubbeltje, maar dat verwondert niet, het zijn speelballen in de zendelingsgedachte van Ayn Rand: gezond eigenbelang is de motor van de economie. Alleen de puur produktieve eonomische geest deugt, de rest is verwerpelijk.

Haar helden zijn ondernemers, uitvinders, staalbarons, wier ondernemingslust wordt gedwarsboomd door slechterikken, die onder de valse vlag van het altruïsme hun ei gen onvermogen bedekken: regeringsvertegenwoordigers, academici, schrijvers, vakbondsleiders, de middelmatige elite waarachter de massa's als schapen aanlopen.

Rands heroën moeten zich maar zien staande te houden in een modale maatschappij, die van zo'n extremistisch laissez-faire kapitalisme niet genoeg wil weten, en die via cor rupte politici proberen het heerlijke en grootse arbeidsprodukt van haar ondernemers te scheiden, door het met allerlei financiële lasten op te zadelen.

Het adembenemende van Rands filosofie is dat ze haar ideeën niet alleen als een triomf van de geest voorstelt, maar dat ze eigenbelang ook als het hoogste zedelijke goed voorstelt. De helden uit de boeken als The Fountainhead en Atlas Shrugged zijn moralisten, wier leven ondergeschikt is aan hun ideeën. Er is dan ook niks mis mee als zo'n zuivere kapitalistische held de gekozen elite belazert, integendeel. De gelukkig veel te fanatieke en onpraktische Ayn Rand kreeg zelfs in de VS wel aandacht, maar geen echte navolgers. Dus oefende ze maar in besloten kring op de gouden toekomst: ooit meldde ze haar echtgenoot, dat ze een affaire met iemand ging beginnen, omdat het haar eigenbelang diende. Oef, wat een mevrouw! Blij dat ze vergeten is.