VS-piloten in Irak mogelijk slachtoffer elektronica

WASHINGTON - Hoe kan het dat Amerikaanse gevechtsvliegtuigen boven noord-Irak twee eigen helikopters neerschieten? Minister van defensie William Perry stond gistermorgen op de tv-ontbijtshows met de mond vol tanden.

Het komt in oorlogssituaties vaker voor dat de partijen per ongeluk hun eigen eenheden beschieten. In de Golfoorlog waren veel gesneuvelde geallieerden slachtoffer van friendly fire. In 1988 schoot een raket van het Amerikaanse oorlogsschip de Vincennes een Iraanse Airbus neer: de Amerikanen dachten dat het een gevechtsvliegtuig was dat het oorlogsschip wilde aanvallen. Meestal worden dat soort fouten gemaakt onder grote druk en in grote haast in een oorlogssfeer.

Geen van die elementen leek donderdagmorgen aanwezig boven het noorden van Irak. Zeker, de aanwezigheid van Iraakse helikopters is een gevoelig punt. De Irakezen hebben na afloop van de Golfoorlog met helikopters de Koerden aangevallen. De aanwezigheid van Iraakse helikopters in dat gebied staat daarom gelijk aan agressie. Maar er zijn tal van voorzorgsmaatregelen om bevriende van vijandige vliegtuigen te onderscheiden. In de eerste plaats is er een Amerikaans AWACS-vliegtuig in de lucht als een 'vliegende verkeerstoren'.

De AWACS beschikt over een volledige agenda van het luchtverkeer. Dit soort helikoptervluchten wordt dan ook bij de AWACS aangemeld. Bovendien beschikken Amerikaanse vliegtuigen over een elektronisch mechanisme, een transponder, dat vriend van vijand onderscheidt. De gevechtsvliegtuigen geven een signaal af dat de helikopters opvangen en terugsturen. Als die elektronische identificatie-methodes niet werken rest nog de waarneming met het oog. Het was een heldere, onbewolkte dag. De piloten hadden geen probleem om de helikopters, die heel laag vlogen, met het blote oog waar te nemen. Russische MI 24 helikopters zien er anders uit dan Amerikaanse Blackhawks. Maar ervaren piloten zeggen dat waarneming met het blote oog, ook bij helder weer, niet eenvoudig is. De straaljagers vliegen met een snelheid van 800 kilometer per uur, en van bovenaf zien alle helikopters er ongeveer gelijk uit. Bovendien zijn gevechtspiloten van de F-15 niet zo bedreven in het onderscheiden van helikopters, want ze hebben zelden een helikopter als tegenstander. Wat er mogelijk elektronisch is misgegaan zal uit het onderzoek moeten blijken.

De vraag is gesteld of radiocontact tussen de gevechtsvliegtuigen en de helikopters geen uitkomst biedt. Het antwoord is nee, want minister Perry heeft gezegd dat volgens de standaardprocedure bij de identificatie van vreemde vliegtuigen geen radio-contact wordt opgenomen: de piloten gaan in de eerste plaats af op elektronische informatie. Zij kunnen tenslotte hun eigen waarneming een rol laten spelen, en nemen dan zelf de beslissing om tot actie over te gaan. Daarvoor hoeven zij geen toestemming te vragen. Zo'n procedure die de piloten grote zelfstandigheid geeft, is wezenlijk omdat er vaak binnen seconden beslissingen moeten worden genomen.

Het onderzoek is nog in een vroeg stadium. Volgens deskundigen op het Pentagon is er waarschijnlijk sprake geweest van een beoordelingsfout van de piloten. Maar sommige deskundigen vragen zich af of het absolute vertrouwen in elektronische beveiliging de veiligheid wel ten goede komt. Bij elektronische oorlogsvoering worden noodlottige beslissingen om dodelijke wapens af te schieten binnen seconden genomen. Kolonel Shrader, een militair deskundige die dit soort ongelukken bestudeert, zegt in de New York Times dat de betrokken mensen niet dom of onverschillig zijn. “Moderne technologie ontwikkelt zich zo snel en in zo veel verschillende richtingen dat het een te grote belasting is voor de mens. Dat maakt het veel moeilijker om waterdichte procedures te ontwikkelen”.

Politiek zal het ongeluk wel geen gevolgen hebben. Er zijn meer doden gevallen dan bij de noodlottige militaire actie in Mogadishu die tot het terugtrekken van de Amerikanen uit Somalie leidde. Maar dit keer was er geen storm van protest in Amerika met de vraag: “Wat voeren wij daar uit waarom komen onze jongens niet naar huis”. Het verschil met Somalie is dat dit een echt ongeluk was, hoe gruwelijk ook. Dat heeft een andere invloed op de publieke opinie, want ongelukken gebeuren nu eenmaal. Bovendien zijn er nu geen dramatische tv-beelden. Vooralsnog hoeven de Koerden in Noord Irak zich dan ook geen zorgen te maken dat Amerika hen onder druk van de publieke opinie in de steek zal laten.