Zwart Zuid-Afrika schuwt registratie door Fred de Vries

JOHANNESBURG - Na het succes van 27 april verleden jaar lijken de Zuidafrikanen voorlopig hun buik vol te hebben van verkiezingen. Een onderzoek onder zwarten, kleurlingen en Indiërs door het onafhankelijke bureau Case wijst uit dat een meerderheid van de Zuidafrikanen zich niet wil laten registreren voor de lokale verkiezingen die in oktober moeten plaatsvinden. Angst en onwetendheid waren de voornaamste redenen voor deze onwil. De registratie van de 20 miljoen potentiële kiezers is vandaag begonnen en zal drie maanden duren.

De afwijzende reacties kunnen de nieuwe, door het ANC gedomineerde regering in grote moeilijkheden brengen. Het opzetten van lokaal bestuur is essentieel voor de uitvoering van het Wederopbouw- en ontwikkelingsprogramma, het paradepaardje van het ANC, dat Zuid-Afrika binnen vijf jaar aan miljoenen banen en huizen moet helpen. Lokaal bestuur is een noodzakelijke voorwaarde om de ambitieuze projecten op gang te brengen. De meeste zwarte townships vallen nu nog altijd onder opgelegd blank bestuur.

Het Case-onderzoek, dat in november en december plaatsvond en deze week werd gepresenteerd, werd gedaan onder groepen plattelands- en stadsbewoners, waarmee gesprekken van ongeveer twee uur werden gevoerd. Van die deelnemers gaven alle zwarten en een groot aantal kleurlingen en Indiërs te kennen bang te zijn voor registratie, omdat dit de geheimhouding van hun stem in gevaar zou kunnen brengen. Case-onderzoeker David Everatt kreeg tijdens de gesprekken te horen dat velen zelfs voor hun leven vrezen. “Ze zeiden: 'Het gegeven dat ik me heb laten inschrijven en dus ben gaan stemmen blijft vijf jaar bewaard. De kandidaten kunnen dan gemakkelijk uitvinden wie is gaan stemmen, en met enig denkwerk kunnen ze concluderen op wie ik heb gestemd. Daarna komen ze me vermoorden.”'

Everatt vermoedt dat de registratie-huiver ook te maken heeft met de aloude afkeer voor blanke autoriteiten. “Zeker zwarten willen geen informatie geven aan mensen die ze niet vertrouwen. En de meeste ambtenaren zijn nog altijd blanke Afrikaners.”

Voor de nationale verkiezingen van april 1994 bestonden geen kieslijsten. De deelnemers aan het onderzoek willen eenzelfde systeem voor de lokale verkiezingen. Maar de overheid houdt vast aan het principe 'geen registratie, geen stem'.

Het Case-onderzoek bracht bovendien aan het licht dat de lokale verkiezingen nog hoegenaamd niet leven onder de bevolking. Velen wisten niet dat de verkiezingen dit jaar worden gehouden, en hadden absoluut geen idee wat de bevoegdheden van een lokale regering zijn. “Zwarten hebben immers nooit representatief lokaal bestuur gekend. En wat ze hebben, functioneert niet”, zegt Everatt.

De Case-onderzoekers legden de groepen vervolgens uit wat de taken en mogelijkheden van de nieuwe lokale bestuurders zullen zijn. Zodra ze begrepen dat er werkelijke veranderingen mogelijk waren, liepen ze wel warm voor de verkiezingen. Everatt: “Alleen, dat enthousiasme was niet voldoende om de afkeer voor registratie te doorbreken.”

De overheid moet volgens Case alles in het werk stellen om de bestaande angsten weg te nemen en duidelijk te maken wat de lokale verkiezingen inhouden. Maar buitenlandse belangstelling om net als verleden jaar massale kiesles-programma's te financieren lijkt gering. “Mogelijk kan president Mandela persoonlijk voor een ommekeer zorgen”, hoopt Everatt.

Onder potentiële kandidaten leven de lokale verkiezingen overigens wel. Het is voor vele township-leiders een laatste mogelijkheid om ook een graantje mee te pikken van wat in Zuid-Afrika 'the gravy train' genoemd wordt: een regeringsbaan met een vet salaris en allerlei andere voordelen. In verschillende steden en townships, vooral in de Oost-Kaap, Johannesburg en Kwazulu/Natal, heeft de interne machtsstrijd tussen kandidaten al geleid tot geweld en tientallen doden.