KLE..IN: Nederlanders leren Plato kennen onder de Griekse zon

De baai van een Cycladen-eiland, omgord door verweerde rotsen, een wit zandstrand, een zilveren zee, en dat alles overgoten door warme zonnestralen. Kun je een betere plaats bedenken voor een doe-vakantie waarop je de filosofieën van Plato en zijn opvolgers bestudeert? Want stelde de klassieke wijsgeer Epicurus niet: “Zoek het geluk in het genot”?

De Noordwijkse filosoof Jan Flameling (1950) kwam op het idee. Vorig jaar zette hij het bureau 'Ataraxia' op, dat in de zomer de cursus 'Filosoferen in Griekenland' geeft in de baai van Aijiali, op het ruige bergeiland Amorgos. Vier tot acht mannen en vrouwen mogen er twee weken het goede leven smaken en kunnen kennismaken met de wijsbegeerte als tekst èn levenshouding.

Flameling geeft de lessen zelf. En wel in een naar eigen zeggen bijzondere tuin van een pension, waar de cursisten een kamer kunnen boeken. “De tuin grenst direct aan het strand, alleen een laag muurtje scheidt de twee van elkaar. Het perceel is geheel omringd door tamarinden. Onder die bomen houd je een heerlijk koel hoofd. Zeker omdat er vanuit de zee ook altijd een koel briesje waait.”

HET STERVEN

Elke ochtend zo rond een uur of tien begint de groep onder de tamarinden wijsgerige teksten te lezen. Tevoren hebben alle cursisten een dikke reader ontvangen waarin stukken staan van onder meer Plato, Nietzsche en Wittgenstein. “Ik leg hun elk woord, elke alinea uit. Zo ontdekken de cursisten geleidelijk aan wat voor uiteenlopende gedachten er allemaal in zo'n tekst schuilgaan.”

“Na de lunch bekijken we wat de tekst van die ochtend bij de cursisten heeft losgemaakt. En dan bied ik ook ruimte aan persoonlijke ervaringen. Zo lezen we bijvoorbeeld een tekst van Plato, waarin hij spreekt over de voorbereiding op het sterven. Dat is vanzelfsprekend een onderwerp waar iedereen wel eens over heeft nagedacht.”

Maar Flameling stelt wel duidelijke beperkingen aan de persoonlijke gedachten “Het mag geen oeverloos gebabbel worden of een theekrans. Ik zorg dat het gesprek steeds gekoppeld blijft aan het filosofisch thema. De cursus is heel beslist geen therapie en ik ben geen sekteleider. Met New Age of voetmassage houd ik me niet bezig, alleen met de westerse filosofie.”

“Ik dwing mensen ook om zich bij die gesprekken precies uit te drukken. Je kunt niet zeggen: 'Ik voel dat er na de dood...' en 'Ik voel dat de zon warm is'. Dat zijn twee verschillende manieren van voelen. Verwoord dat eerste 'voelen' nu eens precies, zeg ik dan. Is dat: 'ik wens' of 'ik hoop' of nog iets anders?”

GEMOEDSRUST

Jan Flamelings bureau heet 'Ataraxia', wat Grieks is voor gemoedsrust of onverstoorbaarheid. Deze naam geeft het doel weer dat de filosoof uit Noordwijk met de cursus nastreeft. “Sinds Nietzsche weten we dat er niet één waarheid is waarnaar we kunnen streven. Ik hoop dat de cursisten door de wijsgerige teksten leren leven met de onzekerheid van het leven. Ik hoop dat ze zelf positie gaan kiezen, terwijl ze daarbij beseffen dat het slechts een positie is, maar wel hun positie, en juist daarom van grote waarde.”

Een nuchtere Westfries, die denkt: 'Waar is dat allemaal goed voor', hoort volgens Flameling niet thuis onder de tamarinden. Maar iedereen die enige belangstelling heeft voor filosofie, kan volgens de cursusleider deelnemen. Een studie wijsbegeerte of voorkennis, zijn niet nodig.

De deelnemers van vorig jaar hadden volgens Jan Flameling wel allemaal 'een goede baan'. Dat ligt ook wel enigzins voor de hand, want in de 750 gulden cursusgeld - voor twee weken met vijftig lesuren - zijn de reis- en verblijfkosten niet inbegrepen. Ataraxia bemiddelt wel voor een kamer in het pension waar de lusthof bij hoort (50 gulden per nacht) of een hotel in de heuvels (¿120,-). Nadat ze de laatste dag met Retsina hebben afgesloten, knopen de meeste cursisten aan hun verblijf op Amorgos ook nog enkele weken strand vast, zodat de vakantie in zijn geheel toch aardig in de papieren kan lopen.

De extra weken strand zijn niet nodig omdat 'Filosoferen in Griekenland' hard werken is. Niet meer dan vijf uur per dag hangen de deelnemers onder de tamarinden. Daarna kunnen zij over het muurtje springen en op het strand gaan zonnebaden, of zich op een ezel de heuvels in laten voeren. Daar liggen de helderwitte dorpjes Tholaria en Langada, die nog niet ten prooi zijn gevallen aan het massatoerisme. Ook kunnen de deelnemers de zinnen verzetten op een rondgang door het eeuwenoude Chozoviotissa-klooster. Flaming zegt gekscherend: “Je kunt de cursus in feite zien als het lezen van een goed boek onder een boom. Alleen zit er dan een groep mensen naast je, die hetzelfde boek lezen.”

De paradijselijke omgeving is - zo houdt Flameling vol - meer dan een prettige bijkomstigheid voor de cursus. In Griekenland staat immers de wieg van de westerse filosofie, die vooral door de ideeën van Plato sterk is beïnvloed. Flameling meent dat diens teksten en die van zijn navolgers onder de Griekse zon nieuwe betekenis krijgen.

Wel geeft de cursusleider toe dat wat hem betreft de leer van het genot die Epicurus opstelde (het 'hedonisme') meer nadruk mag krijgen dan de ascese die Plato voorschrijft. Jan Flaming vertelt lachend dat laatstgenoemde filosoof iedereen altijd voorhield: “Als je niet filosofeert als ik, kom je in het volgende leven terug als ezel.” Mocht Plato dè waarheid toch in pacht hebben, dan ziet het er voor Flameling en zijn cursisten niet best uit.