'Wat ooit christelijk was, is nu asociaal'

Van onze redactie economie DOORN - Het christelijk sociale denken heeft aanpassing van de sociale zekerheid te lang tegengehouden. Daardoor kampt Nederland nu met een stelsel van sociale zekerheid dat grote groepen mensen uitsluit. Zij worden als het ware met een uitkering afgekocht.

Die harde kritiek uitte prof. H. Adriaansens van de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid vrijdag in het hol van de leeuw: de Conventsconferentie, een bijeenkomst van christelijke sociale organisaties. Wat vroeger 'solidariteit' was, is in het tegenwoordige perspectief niet altijd zo sociaal. Dat komt omdat het systeem niet aan de nieuwe tijd is aangepast.

“Ik durf het hier haast niet te zeggen maar ik meen dat veel christelijk sociaal denken aanpassing van het systeem heeft tegengehouden”, zo zei Adriaansens. De zaal reageerde niet op de aanval, waardoor onduidelijk bleef of de ondernemers en werknemers de analyse ondersteunden.

Evenmin kwam er reactie op Adriaansens lof voor delen uit het CDA-stuk 'Nieuwe wegen, vaste waarden'. “Ik heb nog nooit zo'n mooie sociale paragraaf gelezen”, zei hij. “Want in dat stuk vind ik de erkenning dat solidariteit nieuwe wegen vergt”, aldus Adriaansens die zichzelf kenschetste als “Ik ben niet van het CDA, ik ben van geen enkele partij”.

Ook CDA partij-ideoloog en voorzitter van de hoofddirectie van de Rabobank, H. Wijffels, zat op die lijn. “Wat is sociaal? Dat is dat mensen mee kunnen doen”, vond hij.

Het huidige systeem biedt burgers die om wat voor reden geen eigen inkomen verdienen, een uitkering. Was het overboeken van geld tot voor kort nog een teken van solidariteit, tegenwoordig is de beeldvorming veel negatiever. Een uitkering impliceert uitsluiting.

Dat heeft te maken met de veranderende opvattingen over werk. In plaats van 'uitbuiting' door het grootkapitaal - de visie uit de tijd toen het stelsel werd ontworpen - is werk tegenwoordig een manier om te komen tot zelf-ontplooiing, zo benadrukten beide sprekers.

Adriaansens had meer voorbeelden van verschuivende beeldvorming. Maatregelen die eerder zijn opgezet om allochtonen of ouderen te beschermen, liggen nu onder vuur, vaak door dezelfde mensen die ervoor zorgden dat die regels er kwamen, omdat ze discrimineren naar afkomst of leeftijd. “Hetzelfde met apartheid en kolonialisme. Zaken die in een bepaald tijdsbeeld bedoeld waren als bescherming, worden later gezien als uitsluiting.”

Vervolg op pagina 7

Wijffels: we moeten nu echt een seniorenbeleid gaan voeren VERVOLG VAN PAGINA 1

Adriaansens wees erop dat de vorm vaak wordt verward met de inhoud. “Zaken als het kostwinnersbeginsel en de zondagsrust worden verdedigd alsof ze zelf de norm zijn. Maar dat is niet zo, het gaat slechts om de vormgeving ervan”, zo vulde hij zijn kritiek op de behoudzucht van de sociaal-christelijke beweging in.

Het sociaal-economisch systeem in Nederland is geënt op het oude beeld dat het niet gaat om werk maar om inkomen. “Nieuwe vormen van sociale zekerheid dat hoeft niet noodzakelijkerwijs te betekenen minder solidariteit”, ontkrachtte H. Adriaansens een veel voorkomende misvatting.

De WRR-man wees erop dat het moeilijk zal zijn het oude denkpatroon te doorbreken. Hij is dan ook bang dat initiatieven om de sociale zekerheid nu echt te moderniseren in een la zullen verdwijnen.

“Ik vrees dat er tot na de verkiezingen geen politieke partij over een nieuw stelsel van sociale zekerheid durft te praten. Die discussie komt zeker, dat moet wel, maar het zal dan wel na 2000 komen. Dat is jammer, het had veel eerder gekund.”

Twee gezichten

Ook Rabo-topman Wijffels benadrukte het belang van ingrijpende wijzigingen van het systeem: “Het lijkt nu goed te gaan, maar de werkelijkheid heeft twee gezichten” duidde hij de positieve berichten over de economie en de werkgelegenheid in Nederland.

Wijffels oordeelde positief over de mix van beleidsmaatregelen die het paarse kabinet heeft genomen om de werkgelegenheid te bevorderen. “Maar er zit duidelijk een achterkant aan dit gelijk.” Er komen banen bij, maar er staan nog 3,6 miljoen mensen aan de kant - al dan niet met een uitkering. Ouderen, ouders, jongeren en zieken. “Er is dus nog een hele grote groep die niet participeert.”

Wijffels rekende voor dat het huidige kabinet er, met hulp van de conjunctuur, in slaagt om de arbeidsmarkt te ruimen. “Maar echt een deuk slaan in dat grote reservoir van uitgeslotenen is er niet bij. Dan is de vraag: Wat vinden we sociaal?” Mensen een inkomen geven, maar buitensluiten, noemde hij onaanvaardbaar. “Elk mens heeft er recht op mee te doen.”

“Een uitkering is in dat perspectief niet meer dan een afkoopsom die de insiders betalen aan de outsiders van het systeem. De oude tegenstelling tussen arbeid en kapitaal hebben we nu in feite terug gekregen als de tegenstelling tussen de insiders en outsiders. Deze vorm van misdeling moet worden overwonnen”.

Druk, druk, druk

Dat is niet alleen het belang van de mensen die aan de kant staan, vindt hij. Ook de insiders hebben het zwaar. “De drempel voor toetreding is hoog, alleen optimaal fitte hoog productieve mensen kunnen mee. Dat speelt echt niet alleen aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Druk, druk, druk, insiders hebben een zware werkbelasting.” Van zorgtaken komt zo niet veel terecht.

“Zo ontstaat een reeks van samenhangende onevenwichtigheden, we sluiten veel mensen uit, insiders raken overbelast, en we hebben tekortschietende zorg.”

Een van de oplossingen van Wijffels: “We moeten nu echt eens seniorenbeleid gaan voeren.” Dat betekent voor hem “dat we af moeten van de abstractie dat mensen op hun 65 ste jaar qua produktiviteit hun hoogtepunt bereiken.” Het loon- en pensioenstelsel gaan daar nu vanuit: de werknemer verdient immers het meest vlak voor zijn pensionering.

Ook vindt Wijffels dat de grondslag voor de belastingen moet veranderen. In plaats van arbeid te belasten zou consumptie 'gestraft' moeten worden met een fiscale claim.

“We zetten een met de belasting van arbeid een premie op het uitschakelen van arbeid. Dat heeft ook ecologische gevolgen”, pleitte hij voor verschuiving van de belasting-grondslag. “Het huidige fiscale systeem is op den duur niet houdbaar.” Goedkopere arbeid en duurdere fossiele energie kan zo tot een tweesnijdend zwaard worden, vindt hij.

Verder vindt Wijffels dat de loonkosten aan de onderkant van de arbeidsmarkt structureel omlaag moeten. Want nu is arbeid duur, en dat leidt dus tot uitsluiting van grote groepen. Melkert-banen en andere maatregelen helpen daar wel iets in, “maar het is niet meer dan kleine gaatjes boren in de bestaande orde.”

De overheid moet lonen aanvullen tot een minimumniveau, vindt ook Adriaansens, die daaraan een pleidooi toevoegde over de emancipatie van de lager geschoolden. “We moeten niet mensen scholen tot we een ons wegen. Laten we ook accepteren dat cognitieve vermogens soms beperkt zijn.”

Wijffels wil zelfs nog verder gaan naar een selectief partieel basisinkomen. “Er moet meer gebeuren dan thans.” Het gaat om een synthese tussen het Amerikaanse systeem en het Rijnlandse model, zei hij.

“In de VS mag iedereen meedoen maar daar heerst armoede. Hier sluiten we mensen uit, al bieden we ze een inkomen. We moeten een hele slag verder durven gaan en het beste van beide systemen gebruiken.”