Aids of niet, het condoom blijft taboe

MUMIAS - Hard, duidelijk en beslist veegt de 38-jarige Keniaanse Margareth Wamaya de vloer aan met het gedrag van de circa honderd mannen uit dit dorp op het Keniaanse platteland. De heren hebben zich op banken en stoelen onder een hoge boom verzameld voor een vergadering.

Margareth Wamaya werkt voor een ziekenhuis in de buurt en kwam onlangs voorbij met de mobiele vaccinatiekliniek. In plaats van de zeventig kinderen uit het dorp die verwacht werden, kwamen er slechts zes opdagen. “Zes!” herhaalt ze, “als jullie om de toekomst zouden geven, gebeurden zulke dingen niet!”

Maar als zij na haar werk naar huis terugkeert, is ze heel wat minder duidelijk tegen haar eigen man. “Ik ben bang dat ik aids krijg”, vertelde ze onderweg al, toen een uur bij een garage gestopt moest worden omdat de auto het begeven had. De man met wie ze op dit moment samenleeft houdt er in ieder geval één andere vrouw op na, en vermoedelijk nog wel meer, denkt ze. Een bezoek aan de hoeren sluit ze ook niet uit. Waarna hij weer gezellig bij haar in bed kruipt. Hem voorstellen een condoom te gebruiken acht ze onmogelijk. “Hij zou me in mijn gezicht uitlachen.” En een aidstest dan? “Dat wil hij niet.”

En dus leeft ze in angst, geeft ze toe. “Als ik ergens pijn heb - laatst had ik keelpijn - dan denk ik, oh, het begint.” Ze werkt als een hulpverpleegkundige in het westen van Kenia in het missieziekenhuis van het plaatsje Mumias, dat overspoeld wordt met aids-patiënten. De schatting is dat in deze streek aan het Victoriameer één op de vier seksueel actieve mensen met het dodelijke virus besmet is.

Gedragsverandering is het toverwoord in de bestrijding van aids, denken de begeleiders van aids-patiënten in dit katholieke hospitaal, dat onder leiding staat van de bisschop van Kakamega, de dichtstbijzijnde stad. De aartsbisschop van Kenia heeft het zijn collega's uit de bisschoppenconferentie onlangs nog maar eens duidelijk gemaakt: hij verscheen met grote foto's in de krant terwijl hij een grote partij condooms verbrandde. Voorbehoedsmiddelen mogen niet, de paus verbiedt het, en hoe groot de catastrofe ook is die zich op dit moment in Afrika voltrekt - van condooms tegen verspreiding van het aids-virus kan geen sprake zijn.

En dus moet het seksuele gedrag om. Maar de sociaal-werksters en aids-begeleidsters geven toe dat er nog slechts zeer weinig mannen zijn in Kenia, die zich daadwerkelijk aan een monogaam huwelijk overgeven, zoals de bisschoppen zich dat voorstellen. En de natuurlijke geboortenbeperking lijkt ook niet erg te lukken gezien de bevolkingsgroei van 3,5 procent per jaar.

Wie besmet is met het aids-virus en daar in het ziekenhuis achter is gekomen, krijgt een van de aids-begeleidsters aan het bed. Zij vertelt de risico's die aan onbeschermde seks verbonden zijn. “De mannen kijken je met grote ogen aan: je wilt me toch zeker niet verbieden om seks te hebben, is hun reactie altijd. Dan verwijs ik hen toch maar naar een ander ziekenhuis hier in de buurt, dat is niet rooms-katholiek, daar kunnen ze condooms krijgen”, vertelt sociaal werkster Rodah Wesah.

Gebruiken ze die ook? “Condooms zijn geen deel van onze cultuur, het is moeilijk, ja, er zijn er wel die het gevaar inzien. Maar de meesten, eerlijk gezegd, gebruiken geen condooms”, zegt Rodah. Zij bevindt zich in een vergelijkbare situatie als Margareth, ze weet dat bijna alle verpleegsters en ander personeel in het missieziekenhuis er net zo tegen aankijken. “Wij leven allemaal in angst.”

Rodah: “De verhouding tussen mannen en vrouwen is in Kenia niet zo dat vrouwen over zulke dingen beslissingen kunnen nemen. De man zou gewoon weglopen naar een andere vrouw als je eist dat er een condoom wordt gebruikt. Dat is het probleem. En als vrouw leef je op het land van je man. Alleen mannen bezitten land, je wordt dus door je ouders uitgehuwelijkt. Je moet gewoon een man hebben in dit land. Daarom willen vrouwen ook vaak zwanger zijn, het krijgen van kinderen vindt een man belangrijk en zolang je hem daarbij helpt, behoudt hij zijn interesse in je.”

Margareth weet er alles van. Zij werd zwanger op haar zestiende van een tweeling. Een tweeling betekent volgens de traditionele overlevering ongeluk en de man die haar zwanger maakte wilde daarom niet met haar trouwen, tenzij zij een van de kinderen zou vermooorden. Dat wilde ze niet en hij trouwde een ander. Margareth kon geen kant op, haar ouders wilden ook niet dat zij verder met haar twee kinderen bij hen bleef en een andere man zou haar kinderen nooit accepteren. De grootouders van de kinderen echter, de ouders van de vader, die erkenden de tweelingen wel en zodoende kon Margareth toch bij hen komen wonen, op het land van de vader van haar kinderen. En klaarblijkelijk bezocht hij haar ook af en toe, want ze kreeg nog een kind van hem.

Doordat de tweeling twee maanden te vroeg geboren werd, heeft Margareth lange tijd in het missiehospitaal van Mumias gelegen, als patiënt. In die tijd leerde ze de hoofdzuster kennen. Die bood haar een baan aan als hulpverpleegkundige. Dat betekent dat Margareth het grootste deel van de week in een klein huisje op het ziekenhuisterrein woont. Alleen in de weekeinden gaat ze naar het huis waar haar kinderen wonen.

Twee dochters heeft ze, en een zoon. De zoon, een van de tweeling, is inmiddels achttien. Het is op hem, dat ze haar hoop heeft gevestigd. “Ik heb hem geleerd hoe verkeerd het gedrag van onze mannen is. Ik heb hem pamfletten gegeven waarin alles staat over aids en andere geslachtsziekten. En ik zeg hem telkens weer dat hij een meisje moet uitzoeken bij wie hij de rest van zijn leven moet blijven.”

“Volgens mij is hij nog niet seksueel actief, maar zeker weet ik het niet. Daarvoor ben ik te weinig thuis. Ik heb hem veel opdrachten gegeven in huis, hij moet hard werken op het land, direct als hij uit school komt. Net als mijn twee dochters trouwens. Want als hij te veel tijd heeft, dan weet je maar nooit wat hij zich in zijn hoofd haalt.”

De mannen onder de oude boom willen er nog niet aan. Dat erkent ook de leider van het dorp, de 47-jarige Peter Myroo. In zijn huis hangt een poster met uitleg over gezinsplanning en hij is een voorstander van een gezin met slechts één vrouw, zegt hij. Maar zelf heeft hij verschillende vrouwen - en vijftien kinderen. “Kijk, mijn vader had ook twee vrouwen en mijn grootvader en diens vader ook. Wij hebben tijd nodig om zulke tradities te verlaten, dat kan niet zo snel.”

Trouwens, hij doet wel degelijk aan gezinsplanning, zegt Peter, en wijst op zijn jongste, Benjamin van vier maanden. “Het kind dat hierboven komt, dat is al zeven! Zie je, er verandert heus wel iets in Kenia!”