Uitslag is splijtzwam onder paarse coalitie

Met de uitslag van de provinciale-statenverkiezingen is de afbrokkeling van Paars zichtbaar geworden. Wat de coalitie van PvdA, VVD en D66 samenbond maakt plaats voor splijtende krachten. Het wachten is op het moment dat het CDA duidelijk maakt waar het staat.

De kiezer heeft met zijn stemgedrag voor de provinciale staten een aantal steunpilaren onder de paarse coalitie weggetrapt. Ieder voor zich hebben PvdA, VVD en D66 weer een motief om een schuin oog op alternatieve coalities gericht te houden. De vanzelfsprekendheid van het paarse verbond is weg.

Het teleurstellende stembusresultaat van de coalitie, en daarbij de winst van de oppositiepartijen, heeft hoe dan ook een politiek - psychologisch effect, ook al is er enige relativering geboden bij het trekken van conclusies uit regionale verkiezingen. De eigen dynamiek die uitging van de eerste coalitie zonder christen-democraten sinds 1918 is uitgewerkt. Daarmee is een belangrijke factor die Paars bijeenhield verdwenen. D66-leider De Graaf erkende gisteren dat Paars-II eigenlijk al sinds de dag van aantreden wordt gekenmerkt door een 'hoog kissebis-gehalte'.

Maar ook los van de psychologie kan de uitslag van de provinciale-statenverkiezingen het einde van Paars naderbij brengen. D66, dat alle winst uit het tijdperk-Van Mierlo zag vervliegen, staat voor de vraag wat het nog te zoeken heeft in deze coalitie, nu het uitzicht op succes met staatsrechtelijke hervormingen minimaal is geworden. De democraten besloten afgelopen zomer ondanks het grote verlies bij de Tweede-Kamerverkiezingen het paarse avontuur voort te zetten, in de hoop de strijd voor invoering van het referendum en de gekozen burgemeester ten langen leste winnend te kunnen afsluiten. Dat succes is sinds woensdag hoogst twijfelachtig.

Volgens de voorlopige ramingen moet Paars om de benodigde tweederde meerderheid in de senaat voor het referendum te verwerven, kunnen rekenen op de steun van àlle eigen senatoren èn de Eerste-Kamerleden van GroenLinks, SP en de lokale lijsten. Dat lijkt een onmogelijke opgave. De VVD telde de vorige keer vijf afvallers en de verzwakte positie van D66 is voor de liberalen geen aanmoediging zich alsnog unaniem, contrecoeur achter het referendum te scharen. Weliswaar zijn er duidelijke afspraken over gemaakt in het regeerakkoord van Paars-II, maar daar is de senaat niet aan gebonden.

D66-leider De Graaf ziet tenminste één ontsnappingsmogelijkheid. Als de zittende Eerste Kamer er nog in slaagt de benodigde grondswetswijziging te behandelen, is de tweederde meerderheid voor het referendum wellicht wel haalbaar. Zo'n scenario is niet denkbeeldig; de nieuwe senatoren worden niet eerder dan eind mei geïnstalleerd.

Maar zelfs dan blijven er voldoende bedreigingen over die het enthousiasme van de democraten voor Paars danig kunnen bekoelen. De VVD heeft al aangegeven bij de komende bezuinigingsronde te willen knabbelen aan het andere motief voor D66 om in Paars-II te stappen: de miljardeninvesteringen in onderwijs, zorg en milieu.

Voor crisistermen als 'onaanvaardbaar' vinden De Graaf en vice-premier Borst het nog te vroeg. Maar de nieuwe D66-voorman maakt er geen geheim van dat er voor zijn partij 'niets te regeren overblijft' als dergelijke trofeeën uit de kabinetsformatie nog geen jaar later weer terzijde worden geschoven.

De teleurstellende uitslag van de PvdA (de sociaal-democraten maakten slechts een klein deel van het dramatische verlies van vorige keer ongedaan) plaatst haar voor een lastig dilemma. In de nooit aflatende strijd in de Nederlandse politiek om de middenpositie, ziet de PvdA in de VVD de voornaamste tegenstrever, met voorbijgaan aan electorale concurrenten uit het verleden als het CDA, GroenLinks en D66. In de campagne werd die keuze vooral duidelijk in een hardere opstelling jegens asielzoekers, een manoeuvre waarmee Frits Bolkestein in de vorige statenverkiezingen electoraal aan de weg timmerde.

Maar in die concurrentiestrijd om de centrumpositie verloor de PvdA de linkerflank uit het oog, met als gevolg een verdubbeling van de kiezersgunst voor GroenLinks. Het valt op hoe goed de partij van Rosenmöller uit de bus is gekomen in studentensteden als Nijmegen, Utrecht, Amsterdam, Leiden en Wageningen. De toenemende aantrekkingskracht die GroenLinks uitoefent op intellectuelen kan gevolgen hebben voor de stille kracht van de PvdA.

Vanouds spraken sociaal-democraten zowel arbeiders als intellectuelen aan, dankzij de combinatie van het materialistische streven naar 'bestaanszekerheid bij een behoorlijk levenspeil' met een cultuurpolitiek getint programma voor verbetering van de 'kwaliteit van het bestaan'. Intellectuelen speelden een voorname rol in de ontwikkeling van gedachten die de sociaal-democratische ideologie bij de tijd hielden. Dat geeft een verderstrekkend belang aan de concurrentiestrijd die GroenLinks met de PvdA aangaat om de intellectuelen.

De lokroep van Rosenmöller naar de PvdA om te streven naar een groenrode coalitie, met uitsluiting van de VVD, wint met de snelle groei van GroenLinks aan geloofwaardigheid. Dat plaatst de PvdA voor de vraag in hoeverre zij moet terugkomen van haar oriëntatie op de VVD, met het risico dat zij wegschuift uit het midden en daarmee de spilpositie in het politieke krachtenveld prijsgeeft.

Met de terugvallende economie staat een andere bindende factor in de paarse coalitie onder druk. Dankzij de sterke groei van de economie onder Paars-I kostte het PvdA en VVD weinig moeite de vrede te bewaren in de sociaal- en financieel-economische politiek. Nu de economie terugloopt, geven liberalen en sociaal-democraten onmiddellijk toe aan hun oude reflexen op dat terrein. De VVD roept dat wat er ook gebeurt, de belastingverlaging moet doorgaan. De liberalen gaan daarmee voorbij aan de afspraak in het regeerakkoord dat het kabinet tegenvallende belastinginkomsten voor tenminste een kwart op de afgesproken lastenverlichting mag verhalen. De PvdA waarschuwt op haar beurt dat zij evenzeer als D66 vasthoudt aan de extra uitgaven voor zorg en onderwijs.

Voorzover Paars een geheime agenda bij zich droeg om de christen-democraten zo ver mogelijk terug te drukken, kan de coalitie dat boek sluiten. Achtereenvolgende verkiezingsuitslagen hebben geleerd dat de bodem voor het CDA ligt op zo'n twintig procent van het electoraat. Onder die grens zal de partij niet snel zakken.

Met die constatering is een alternatief voor Paars echter nog niet dichterbij gekomen. Welke alternatieve coalitie de paarse partijen ieder voor zich ook voor ogen staat, zonder de christen-democraten is er in de huidige krachtsverhoudingen weinig mogelijk. De opties zijn beperkt tot een rood-groene (Pvda/CDA/GroenLinks/D66) of een centrumrechtse (VVD/CDA/D66) combinatie.

Probleem is dat CDA-leider De Hoop Scheffer tot dusver weigert aan te geven welke van beide richtingen hij wil inslaan. Toon en inhoud van het christelijk-sociale verkiezingsprogramma contrasteren met het harde asielstandpunt dat de CDA-fractie in de Tweede Kamer inneemt en haar populistische boodschap aan de automobilisten.

Toen zijn GroenLinks-collega Rosenmöller woensdagavond hardop droomde over regeringsdeelname van zijn partij, bleef De Hoop Scheffer angstvallig stil, in het besef dat filosofieën over een links avontuur het conservatieve deel van zijn achterban richting VVD kunnen jagen. Juist in die hoek denkt de CDA-leiding, zoals de radiospotjes tegen het rekeningrijden opnieuw bewijzen, nog altijd de meeste stemmen te winnen.

Door geen enkele sjoege te geven als het uitzicht op een coalitie met PvdA en GroenLinks ter sprake komt, maar zich evenmin uit te laten over mogelijke samenwerking met de VVD, geeft De Hoop Scheffer toe aan een oude reflex, uit de tijd dat het CDA nog de spil in de Nederlandse politiek vormde. De christen-democraten konden toen wachten welke andere partijen na verkiezingen voor hen de aantrekkelijkste coalitiepartner waren, om vervolgens hun keuze te maken. Het CDA dankte die luxe positie aan de wederzijdse uitsluiting van PvdA en VVD. Dat is nu anders. Niettemin zal een duidelijke uitspraak van het CDA over zijn favoriete coalitie op zich laten wachten, zolang de christen-democraten het zelf nog niet eens zijn over hun koers.