Europa kan het weer goedmaken met Turkije

De EU moet de aardbeving in Turkije aangrijpen om de relatie met de Turken te verbeteren. Dat kan door een Marshall-plan op te stellen voor hulp en wederopbouw. Invloed op de besteding van de gelden kan worden uitgeoefend als daarvoor een speciale bank wordt opgericht.

Langzaam wordt de omvang duidelijk van de ramp die Turkije heeft getroffen, en komen er meer details los over de rol van de overheid.

Het falen van de Turkse overheid was schrijnend. Ik denk niet dat de Turkse overheden kan worden verweten dat zij niets gedaan hebben tegen de wildgroei van flatgebouwen in een aardbevingszone. De getroffen regio is zo groot als Nederland. Waar Nederland in twintig jaar van dertien naar vijftien miljoen inwoners is gegroeid en moeite heeft met de opvang van enige tienduizenden immigranten per jaar, is de bevolking aan de golf van Izmit, inclusief Istanbul, in diezelfde periode door binnenlandse migratie gegroeid van vijf naar vijftien miljoen. Geen enkele overheid had de opvang en huisvesting van zoveel migranten anders kunnen regelen dan door het oogluikend toestaan van 'wilde' bouw.

De overheid wist natuurlijk dat de risico's bij bouw bovenop een breuklijn groot waren, en heeft zich nauwelijks voorbereid op een eventuele ramp. Dat is de Turkse autoriteiten wel degelijk aan te rekenen. Dezelfde overheid die al jaren rondbazuint hoe 'sterk de staat is', blijkt niet in staat tot een behoorlijke distributie van brood en water, laat staan medische zorg. Geheel conform zijn karakter geeft de staat de hoogste prioriteit aan de redding van hoge marine-officieren op de basis Gölcük, waarvoor exclusief Israëlische hulpteams worden ingezet, terwijl buiten de basis de complete stad in puin ligt te wachten op hulp.

Aan de andere kant heeft de ramp ook laten zien waar de Turken goed in zijn: de sterke familiebanden die veel mensen het leven hebben gered (omdat vaders, moeders, zusters en broers bijna met blote handen hebben aangepakt) en nog veel meer mensen een houvast geven nu hun bestaan vernietigd is. De enorme solidariteit binnen de wijken, die vaak bewoond worden door immigranten uit eenzelfde streek en waar een hecht sociaal leven heerst. Winkeliers die hun winkels leeghalen en de voorraad gratis uitdelen. En bovenal het incasseringsvermogen en improvisatietalent van de Turken.

Na de eerste hulp komen voor Turkije de echte problemen pas: naar mijn voorzichtige schatting zullen er tussen de 50 000 en 100 000 daklozen zijn. In veel gevallen zijn deze mensen niet alleen het dak boven hun hoofd kwijt, maar ook hun werk. Tenzij er opvang en voedselvoorziening wordt georganiseerd op de schaal zoals dat tijdens de Kosovo-crisis in Macedonië en Albanië gebeurde, rest deze mensen niets anders dan teruggaan naar hun dorpen in het binnenland. Zij zullen daar aangewezen zijn op de hulp van de achterblijvers, voor wie zijzelf tot dinsdagochtend vaak de voornaamste kostwinnaars waren.

Dan zijn er de gebouwen: honderden, wellicht duizenden, flatgebouwen zijn wel blijven staan, maar hebben structurele schade zodat ze snel neergehaald moeten worden, voordat een volgende aardschok het doet. De infrastructuur: de wegen, de telefoonlijnen, de gas-, water en elektriciteitsleidingen, allemaal zullen ze hersteld of vernieuwd moeten worden en Turkije kan dat niet alleen.

De zone die nu verwoest is, produceert meer dan een derde van het Turkse bruto nationaal product. Dit gebied is de economische motor van het land. De aardbeving betekent dus ook een mokerslag voor de welvaart van Turkije als geheel, en die klap komt op een moment dat het toch al slecht gaat met de Turkse economie. Ongetwijfeld zullen de drie miljoen Turken in Europa bijspringen en geven inzamelacties ook de 'autochtone' Europeanen de gelegenheid iets te doen, maar het blijft een druppel op een gloeiende plaat.

Wil Turkije echt de kans krijgen om de crisis door te komen en de wederopbouw goed ter hand te nemen, dan is er een Marshall-plan nodig dat minstens de schaal heeft van de toegezegde steun aan Kosovo. Hier ligt voor de lidstaten van van de Europese Unie een kans om de relatie met Turkije te herstellen, die sinds de afwijzing van Turkijes kandidaat-lidmaatschap voor de EU in het slop zit. In de ogen van de (fel nationalistische) Turkse publieke opinie is de EU een onbetrouwbare partner gebleken. Massale steun voor de wederopbouw zal Europa's geloofwaardigheid herstellen en de EU het gezag geven om de hervormingen te eisen die van Turkije een democratische rechtsstaat moeten maken.

Natuurlijk is het een punt van zorg dat de Turkse politiek een recente geschiedenis heeft van corruptie, cliëntelisme en minachting van de belangen van grote delen van het volk. Wellicht zou het daarom beter zijn de financiële steun voor de wederopbouw toe te vertrouwen aan een aparte Bank voor Reconstructie en Ontwikkeling, waarin de donoren toezicht op de besteding van de gelden kunnen uitoefenen. Een dergelijke bank zou zoveel mogelijk steun direct naar lokale overheden en burgerorganisaties moeten doorsluizen, wat een belangrijke bijdrage aan de groei van een civil society in Turkije zou betekenen.

Adoptie van Turkse gemeenten door Europese collega-gemeenten zou een ander middel kunnen zijn om op effectieve steun te verlenen - en waarom zouden Nederlandse gemeenten met grote Turkse gemeenschappen, te beginnen met onze vier grote steden, daar niet het voortouw in nemen?

Turkije is het grootste, bevolkingsrijkste en potentieel sterkste land in drie regio's: Balkan, Zwarte Zeegebied en Midden-Oosten. Europa kan niet toestaan dat het land in maatschappelijke chaos wegzinkt. Evenmin kan het er vrede mee hebben als opnieuw de Amerikanen de kastanjes uit het vuur halen. Vaak wordt vergeten dat niet een 'Islamitisch fundamentalisme' de Europese belangen in Turkije bedreigt, maar veeleer de sterk gegroeide Amerikaanse invloed. Als Europa, na Bosnië en Kosovo ook niet in staat zou zijn Turkije op eigen kracht te hulp te komen, zal het beeld van de EU als reus op lemen voeten voor velen worden bevestigd.

Laten we hopen dat het zover niet komt en dat de Turkse aardbeving, anders dan Bosnië en Kosovo, niet het slechtste, maar juist het beste in Europa naar boven brengt.