'Polen zorgt voor zijn oosterburen'

Van Midden naar Oost-Europa loopt een stelsel van bruggen. Althans, zo mogen de landen dat zelf graag formuleren. De bruggen lopen van west naar oost, van de koplopers in de race om aansluiting bij de Navo en de Europese Unie naar hun oosterburen. Met een reeks beloftes en initiatieven willen ze voorkomen dat nieuwe muren worden opgetrokken in de regio.

Van alle landen in Midden-Europa heeft Polen het afgelopen decennium - met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Tsjechoslowakije, en de eenwording van Duitsland - de meeste nieuwe buren gekregen: zeven in getal. Het land ziet zichzelf graag als brug naar Oekraïne en Litouwen, en zelfs naar Rusland. Als mastodont onder de Midden-Europese landen - met 39 miljoen inwoners is Polen een derde groter dan de andere leden van de kopgroep van EU-toetreders bij elkaar - heeft het een speciale taak, meent Warschau.

Het bruggenbouwen is begrijpelijk. Armoede en onrust aan de oostgrens kunnen besmettelijk zijn, en de economische voordelen van een stabiele relatie juist zeer profijtelijk. De Poolse minister van buitenlandse zaken Geremek wond er dit voorjaar geen doekjes om: ,,Stabiliteit in Oekraine is voor Polens veiligheid belangrijker dan toetreding tot de Navo.''

Met Oekraïne werkt Navo-lid Polen - net als met Litouwen - samen op militair vlak. De voertaal is Engels en het vocabulair is gebaseerd op Navo-regels, zodat de oosterburen vast kunnen wennen aan de westerse normen. Daarnaast is er samenwerking op cultureel en economisch vlak en heeft president Kwasniewski zijn Oekraïense ambtgenoot Koetsjma bijvoorbeeld beloofd er alles aan te doen om te voorkomen dat er een visumplicht komt als Polen toetreedt tot de EU. Dat laatste toont ook de betrekkelijkheid van veel initiatieven, want die belofte staat op gespannen voet met de verplichtingen die de EU en het Schengen-verdrag de nieuwe leden opleggen.

De Poolse onderminister van buitenlandse zaken Andrzej Ananicz is sceptisch: ,,We zullen Schengen volledig uitvoeren.'' Maar dat betekent niet dat Polen met zijn rug naar het oosten gaat staan, voegt hij er fel aan toe: ,,We hebben enorm veel regionale verdragen.'' Als mitrailleurkogels komen de voorbeelden: ,,Met Zweden, met de Visegrad-landen, met Oekraïne. We zitten in de Baltic Cooperation Council, in de Central European Free Trade Agreement, de Central European Initiative. Maar we hebben geen andere keus dan aansluiting bij het Westen. De landen ten oosten van ons moeten zelf beslissen welke maatschappijvorm ze kiezen.''

De grootste oosterbuur is Rusland, dat door de enclave Kaliningrad aan Polen grenst. De brugfunctie wordt met de mond beleden, maar heeft in praktijk nog weinig betekenis. Het is al jaren geleden dat een Russisch minister van enig belang Warschau bezocht - een gepland bezoek van minister van defensie Igor Sergejev in april werd afgelast vanwege de Navo-aanvallen op Joegoslavië. Ook Polen is tenslotte sinds maart lid van de alliantie. ,,Ze zullen het allemaal wel verteren'', zegt Ananicz. ,,Het is een pragmatisch volk. En als de Russen ooit iets willen met West-Europa kunnen ze ons gebruiken. Ze moeten begrijpen dat wij geen bedreiging zijn als we aansluiting vinden bij het Westen. Hoe sterker wij zijn, hoe nuttiger het voor hen is.''

Bartlomiej Sienkiewicz van het Centrum voor oosterse studies in Warschau is een vooraanstaand Rusland-expert. Hij zit aan een prachtig gekromde houten tafel met ingelegde stenen waarop de voormalige Sovjet-Unie staat afgebeeld. Plaatjes met de belangrijkste grondstoffen of andere kenmerken van de regio's - tot en met een stukje Chinese muur - geven het geheel de indruk van een geografische schoolplaat.

,,Voor een brug zijn twee oevers nodig'', legt hij uit. ,,Aan beide kanten moet de wil zijn om te bouwen. Het huidige Rusland twijfelt nog wat het wil behouden van de Sovjet-staat en wat niet. Daar komt bij dat Moskou de landen in Oost-Europa nooit als zelfstandig heeft beschouwd. 'Een kip is geen vogel, Polen is geen buitenland', luidt het gezegde in Rusland.''

Ondanks de stroefheid van de relatie, gebruikt Warschau vaak mooie retoriek richting Moskou. Maar volgens Sienkiewizc hebben ook de huidige Poolse politici geen hooggespannen verwachtingen van de brugfunctie naar Rusland. ,,Wijze politici weten wanneer ze positieve dingen moeten zeggen, domme politici geloven ze ook'', zegt hij glimlachend.