'Commercie en sociale afwegingen gaan niet samen'

Van een onzer verslaggeefsters AMSTERDAM - Dat één organisatie tegelijkertijd marktgericht kan werken en sociale doelstellingen wil nastreven - zoals zorgverzekeraars en woningcorporaties van zichzelf beweren - gelooft Paul Kuypers niet. “Utopie. De markt wint altijd.”

Neem de verzelfstandiging van de Nederlandse spoorwegen. “Eerstdacht de politiek nog na over verbetering van het openbaar vervoer, en hoe de verzelfstandiging van NS daaraan iets zou kunnen bijdragen. Uiteindelijk ging het Kamerdebat alleen nog over de onrendabele lijnen, het stukje dat de markt niet interessant vond.”

Volgens Kuypers, adviseur van cultureel centrum De Balie, zijn de gevolgen van een 'terugtredende overheid' glashelder. De markt haalt uit bijvoorbeeld de volkshuisvesting of de gezondheidszorg wat commercieel interessant is, beweerde hij gistermiddag tijdens een debat in de Balie over 'de kreukelzone van Nederland - over een marktgericht maatschappelijk middenveld'.

Organisaties die voortkomen uit het maatschappelijk middenveld en die decennia geleden een centrale rol speelden bij het garanderen van de primaire levensbehoeften, zullen volgens Kuypers het probleem van de sociaal zwakkeren niet opnieuw oplossen. “Je moet analyseren door welke krachten een samenleving wordt gestuurd. In de vorige eeuw was dat de klassestrijd. Enkele decennia geleden bepaalden religieuze krachten nog wat er gebeurde. Daarin paste ook zoiets als het 'maatschappelijk middenveld' met zijn liefdadigheid. Nu draait alles enkel en alleen om de marktmechanismen.”

Kuypers kreeg bijval van PvdA-Tweede Kamerlid Adri Duivesteijn. Nu de overheid de verantwoordelijkheid voor volkshuisvesting steeds meer overlaat aan de woningbouworporaties, vergeten die hun eerdere sociale doelstelling, stelt hij. “Ze denken puur commercieel. Sociale woningbouw is handels- en ruilobject geworden. De corporaties zeggen bijvoorbeeld tegen een gemeente: 'als je ons de grond goedkoop geeft, zetten we in ruil daarvoor ook wat goedkopere woningen tussen de duurdere nieuwbouw. En bij het intrekken van de rijkssubsidies zeiden ze: 'maar we moeten subsidie hebben voor goedkope woningen'. Vanzelf doen ze het dus niet.”

Volgens Duivesteijn werkt het toewijzen van woningen nu “als een sorteermachine en uiteindelijk als een sluipmoordenaar”. De armen komen in slechte huizen in buitenwijken terecht, de goed betalende elite in de mooie huizen. “De Jordaan was twintig jaar geleden een gemengde volksbuurt, nu wonen er alleen nog yuppen. De armen zitten in de Bijlmer, dat een getto dreigt te worden.” Hij vindt het belachelijk dat woningbouwcorporaties wel pensioenfondsen hebben voor hun medewerkers, maar géén fondsen voor het bekostigen van sociale woningbouw.

Woningbouwverenigingen worden volgens hem massaal stichtingen, waar de besturen, en niet langer de leden, het voor het zeggen hebben. Duivesteijn heeft daarom een wetsvoorstel ingediend die de posities van huurders - analoog aan ondernemingsraden - moet versterken.

Ook Eelke van der Veen van de Amsterdamse zorgverzekeraar ZAO, die het debat organiseerde, zag duidelijke grenzen aan het zogenaamde 'maatschappelijk ondernemen', dat in de visie van het kabinet de terugtredende overheid zou moeten vervangen. ZAO loopt in de verzekeringswereld voorop wat betreft vergoeding van gezondheidszorg aan illegalen en vergoeding van methadonverstrekking aan verslaafden.

Van der Veen: “We krijgen regelmatig brieven van verzekerden die boos zijn, dat zij met hun premies aan dit soort zaken bij moeten dragen. Het is een lastige discussie: ik geloof persoonlijk heilig in maatschappelijk ondernemen, maar we willen ook wel blijven bestaan.”

Een indringend voorbeeld vindt hij ook de problematiek van de lange wachtlijsten in de ziekenhuizen. “Het instandhouden daarvan is commercieel interessant. Want je kunt zo verzekerden trekken door financieel te regelen, dat je eigen cliënten niet op de wachtlijst hoeven. Dat betekent wel dat een andere groep, vaak de zwakkeren, veel langer moet wachten.”