Gelukkig bepaalt program de formatie niet

DEN HAAG - Als verkiezingsprogramma's er werkelijk nog toe zouden doen, zou een voortzetting van de paarse coalitie weinig kans hebben. Als ze er werkelijk nog toe zouden doen. Want papier is geduldig, zo liet de formatie van 1994 nog eens zien.

In het programma 'Nederland moet weer aan de slag' uit 1994 maakte de VVD van een mini-stelsel in de sociale zekerheid een hard punt. Dat en een zeer stringent financieel-economische paragraaf maakte een coalitie met de PvdA, die toch al niet zo voor de hand lag in de pre-paarse periode, tot een illusie.

Dat die coalitie er toch kwam lag dan ook niet aan overeenkomsten in de programma's, maar aan de verkiezingsuitslag. VVD-leider Bolkestein en zijn PvdA-collega Kok waren door de vernietigende nederlaag van het CDA tot elkaar veroordeeld, ook nadat een eerste poging tot paars nog op de sociale zekerheid afketste.

Als laatste van de vier grote partijen publiceerde de VVD gisteren haar programma. De liberale wensen zijn dusdanig dat de voorstanders van paars moeten hopen dat de verkiezingsuitslag de linker -en rechterkant van het midden opnieuw tot samenwerking dwingt. Vier jaar coalitiesamenwerking heeft de programma's in ieder geval niet dichter bij elkaar gebracht.

De bezuinigingsbedragen die VVD en PvdA zich voornemen zeggen misschien genoeg. In 'Investeren in de toekomst' van de VVD gaat het om 12,6 miljard gulden. De PvdA houdt het in 'Een wereld te winnen' op om en nabij de zeven miljard. Maar dat zijn slechts cijfers. De wijze waarop de VVD denkt te bezuinigen geeft beter aan waar de verschillen met de coalitiepartners zitten.

Net als het CDA in het vorige week gepresenteerde programma 'Samenleven doe je niet alleen' bezuinigt de PvdA niet op de sociale zekerheid. Beide partijen denken wel substantiële bedragen in die sector te vinden door een doelmatiger uitvoering.

De VVD had die post ook gevonden om wat geld bij elkaar te schrapen, maar bij de liberalen gaat het om niet meer dan een klein onderdeel. De VVD gaat verder met de inperking van hoogte en duur van uitkeringen, een onderwerp dat bij de PvdA en inmiddels ook bij het CDA tot taboe verklaard is.

De duur van de uitkering is in het geding, omdat de liberalen de maximumperiode voor een WW-uitkering van vijf naar drie jaar willen inperken. De hoogte van de uitkering komt in gevaar voor oudere werknemers. Zij zullen weer na verloop van tijd in de bijstand terechtkomen, met alle gevolgen voor het vermogen dat in een eigen huis zit.

Anders dan het CDA kiezen PvdA en VVD voor een mix van verdere reductie van het financieringstekort en belastingverlaging. Het CDA trekt in totaal drie miljard gulden uit voor inkomensondersteuning, maar daar zit geen greintje belastingverlaging bij. Bij de PvdA is daarvoor vier miljard gulden gereserveerd, de liberalen denken daarvoor 7,5 miljard gulden te kunnen vinden. En ook hier zeggen de verschillen in de cijfertjes minder dan de inhoud van de maatregelen.

De PvdA gebruikt het beschikbare geld voor lastenverlichting vooral voor het verbeteren van de werkgelegenheid voor de laagstbetaalden: het goedkoper maken van banen rond het minimumloon en het vergroten van het netto-verschil tussen een uitkering en een salaris. Ook de VVD wil aan dat laatte punt werken, maar voor het overige staat de belastingparagraaf in het teken van het vergroten van de inkomensverschillen. Verlenging van de eerste schijf in de loon- en inkomstenbelasting (waardoor de inkomens in de tweede en de derde schijf een hoger netto-salaris overhouden) en, op termijn, afschaffing van de vermogensbelasting, de overdrachtsbelasting en de kapitaalbelasting.

De VVD houdt, veel meer dan de PvdA, al rekening met een nieuw belastingstelsel, dat één van de belangrijkste punten zal worden in de verkiezingscampagne en in de daaropvolgende formatie. De VVD kiest vooral voor 'smeergeld' voor de hogere inkomens.

In 'Een wereld te winnen' laat de PvdA doorschemeren dat een nieuw fiscaal stelsel (net als bij de VVD) de lasten meer moet verschuiven van arbeid naar consumptie, maar dat voor het overige het uitgangspunt hersteld moet worden dat de sterkste schouders de zwaarste de lasten moeten dragen. De PvdA wil, zonder bedragen of andere cijfers te noemen, het gebruik van aftrekposten terugdringen. En dus zal een nieuw sociaal-democratisch fiscaal stelsel eerder nivellerend uitpakken dan de door de liberalen zo vurig gewenste denivellering.