Het gat

Het was een jonge fotograaf die het zei. Hij maakte foto's in Auschwitz vorige week. Hij was diep onder de indruk. Zijn camera ook. Bovendien was hij Duitser, en dan doet het zien van de kampen nog meer pijn. Opeens had hij iets gevonden om zijn leed te verzachten. Hij zei: “Dat wat de Amerikanen met de indianen hebben gedaan, was natuurlijk ook niet mis.” Zo viel een stuk van het schuldgevoel op andere schouders, hoopte hij.

Dat zie je wel vaker. Een andere kennis zei dat Stalin eigenlijk veel erger was, want die vermoordde zijn 'eigen' mensen. Hoe nu? Voor zover ik weet, hadden veel lijken in Auschwitz een Duits paspoort.

Mijn zus en ik droegen mijn baby in een mandje over straat. Ieder een hengsel. Tot mijn zus dacht dat ik ook haar handvat vast had. Ze liet los. Jim (2 maanden) rolde over straat. Ik zakte van ellende door de knieën. Gezakt voor het moederexamen. Mijn zus troostte: die kinderen in Bosnië en Tsjetsjenië hebben het pas erg. Ik haalde opgelucht adem.

Over bevrijding van Auschwitz, die momenteel wordt herdacht, wordt zoveel geruzied, dat je merkt dat het al weer te lang geleden is dat de gaskamers hun werk deden. Een menselijk geheugen functioneert bitter slecht, dat weet ik al lang. Als er een generatie overheen gaat, moet de geschiedenis zelfs opnieuw worden geschreven. Soms is dat geen slecht idee. In het geval van Indonesië bijvoorbeeld. Maar kennelijk zijn we daar nog niet aan toe. Althans sommigen wel, anderen nog lang niet.

De Russische bevrijders wilden de verschrikkingen van Auschwitz filmen toen ze daar aankwamen. Maar omdat er niemand meer was, moesten ze de geschiedenis ensceneren. Om ons geheugen te kunnen opfrissen. Ze stopten voor de filmopnames omwonenden in de barakken. Die speelden de rol van blij-want-bevrijd, dat deden ze veel te levendig. De film is waardeloos.

In Bergen-Belsen hadden de Engelsen meer succes. Ze lieten het daar gefilmde materiaal laatst op de televisie zien. Duits nagesynchroniseerd, dat wel. Een geheugensteuntje voor voor wie even vergat hoe dat samengaat: aangeboren Gründlichkeit en vernietigingsdrang. Ik zag hoe SS'ers gedwongen werden de lijken naar grote kuilen te slepen. Met bedrukte gezichten sjorden ze slappe, lege lichamen met holle ogen en openhangende mond naar een diep gat. Langzaam gleden de blote lijven naar beneden. Bovenop een berg van nog meer skeletten met vel. Vijfduizend per gat, zei de stem. Op de ruggen van de daders werden de doden naar hun laatste rustplaats gebracht. Zonder eer en zonder verdriet, want het zijn er te veel. Dan zijn er beelden van kinderen die overleefden. De camera zwenkt weer even in het gat met lichamen: liggen de ouders hier? Om ons geheugen te scherpen.

Vroeger wilde ik oorlogscorrespondent worden. Nou, dat is gelukt. Hier in Berlijn ruik je de oorlog op iedere straathoek. Het vuur is pas vijftig jaar geleden gedoofd. Melle (4) wilde weten waarom hier overal gaten in de huizen zitten en in Amsterdam niet. Hij weet het nu. Als hij zijn vriendjes mee naar huis neemt, wijst hij ze op een gat in het marmer in de gang: “Kijk, het is hier oorlog. Hier is gerade een kogel geland.”