Particulier mag niet zomaar in eigen tuin begraven worden

Het nieuws dat de familie van mevrouw Th. Veldhuyzen van Zanten-Roest van Limburg een kort geding moest aanspannen om te bereiken dat de overledene op haar eigen landgoed kon worden begraven, haalde vorige week alle kranten.

Omdat tegenwoordig bijna alles rond begraven en cremeren lijkt te kunnen, wekte de uitspraak van de rechter, die deze begrafenis toestond, op het eerste oog weinig verbazing. Waarom zou Veldhuyzen van Zanten niet op haar eigen landgoed 'Weeser Enk' te Epe, dat zo'n tien hectare telt, mogen rusten?

Toch bestaat theoretisch nog steeds de kans dat dit particuliere graf alsnog wordt geruimd. Het beroep dat de inspecteurs van ruimtelijke ordening en milieuhygiëne uit Gelderland en Overijssel tegen de gemeente Epe hebben aangetekend, moet namelijk nog dienen. Aanstaande woensdag zullen beide inspecteurs tijdens een zitting op het provinciehuis te Arnhem uitleggen waarom zij vinden dat de gemeente niet haar fiat voor dit particuliere graf had mogen geven.

“De plaatselijke bestemming van dit gebied is bos”, argumenteert inspecteur ruimtelijke ordening dr. H. de Vries uit Arnhem, “'Bos' kan je niet zo interpreteren dat daar ook een begraafplaats onder valt. Particulier begraven moet een hoge uitzondering blijven. Rechtvaardigt een bezit van 10 hectare grond zo'n uitzondering, of kan het bij 300 vierkante meter ook al?”

De uitspraak in deze beroepsprocedure bij gedeputeerde staten, is voor alle gemeenten van belang. Als de regionale inspecteurs geen gelijk krijgen, dan gaan zij naar de Raad van State. Wat zich in de besluitvorming rond het particulier begraven wreekt, erkent wethouder J. Lagerweij van Epe, is dat de Wet op de lijkbezorging weinig kaders geeft.

“Elke gemeente moet zelf criteria ontwikkelen op grond waarvan je zo'n aanvraag toetst. Die hadden wij nog niet en ook de Nederlandse Vereniging van Gemeenten (VNG) heeft ons nauwelijks kunnen helpen. Alleen aan informatie uit Apeldoorn hebben wij wat gehad; wij moesten beslissen over de Weeser Enk, zij over meneer De Vries.”

De zaak 'De Vries' noopte de gemeente Apeldoorn tot het schrijven van een nota, die inmiddels 25 pagina's telt. Het is bijna jammer dat De Vries, die door een goede kennis als een man met een licht anarchistisch karakter wordt omschreven, zelf niet meer heeft geweten dat hij voor zo'n papierstapel heeft gezorgd. De kleurrijke en eigenzinnige landbouwer De Vries had voor zijn overlijden al gevraagd om in een stukje bos bij Ugchelen te worden begraven. De gemeente weigerde, maar afgelopen maart besloot zijn familie hem daar toch (illegaal) ter aarde te bestellen.

“Wij hebben toen advies gevraagd aan de VNG en aan een juridisch adviesbureau”, vertelt de Apeldoornse wethouder Ben Mouw, “Beiden vonden dat de gemeenteraad éérst een beleidsvisie diende te ontwikkelen. Pas als duidelijk is welke voorwaarden wij aan een bijzondere begraafplaats stellen, zouden wij over dit illegale graf moeten belissen.”

Die beleidsvisie is nu, acht maanden later, klaar. Het lijkt een lange tijd, maar het was pionierswerk, omdat er nergens een voorbeeld lag. En dat terwijl de Wet op de lijkbezorging, die in 1991 is ingevoerd, bepaalt dat de gemeenteraad de grond aanwijst die voor het aanleggen of uitbreiden van een bijzondere begraafplaats mag worden gebruikt.

“De gemeente kan voor een stimulerend of terughoudend beleid kiezen”, stelt Mouw. “Wij hebben, na veel overleg en discussie, voor terughoudendheid gekozen.” Andere gemeenten hoeven daar uiteraard niet voor te kiezen, maar volgens Mouw kunnen ze veel aan de Apeldoornse stukken hebben. “Ook de VNG is blij dat alle mogelijke afwegingen voor het eerst op schrift staan. Elke gemeenteraad kan morgen voor zo'n moeilijke beslissing staan.”

In de nieuwe wet wordt slechts onderscheid gemaakt tussen algemene (lees: gemeentelijke) en bijzondere begraafplaatsen. Een 'bijzondere' begraafplaats kan worden aangelegd door een kerkgenootschap of door een privaatrechtelijk rechtspersoon (bijvoorbeeld een vereniging) of burger. Een aanvraag daartoe moet aan het bestemmingsplan voldoen en als dat niet zo is, moet dit bestemmingsplan worden gewijzigd.

Apeldoorn heeft nu besloten dat kleinere, afzonderlijk gelegen begraafplaatsen zoveel mogelijk moeten worden voorkomen. Bovendien hanteert de gemeente het uitgangspunt dat (nieuwe) begraafplaatsen “niet in de functies van het buitengebied thuishoren”. Met andere woorden: natuur, landschap, landbouw en recreatie staan voorop, een begraafplaats past daar doodgewoon niet bij. Mouw: “Bovendien tellen de 13 bestaande begraafplaatsen al een totale oppervlakte van 70 hectare. Daarmee hebben we zeker tot 2030 ruimte genoeg om te begraven.”

Zowel in Epe als in Apeldoorn spitsten de discussies zich vooral toe op de ruimtelijke ordening. Opmerkelijk genoeg lijken er uit het oogpunt van volksgezondheid en milieuhygiëne weinig bezwaren te zijn. Op andere plekken, in andere gemeenten, kan dit wel degelijk het geval zijn, omdat bijvoorbeeld een goede grafrust, grondsamenstelling en 'gasuitwisseling' gewaarborgd moeten zijn.

De nieuwe wet bepaalt daarom dat de gemeente altijd advies moet vragen aan de inspecteur van volksgezondheid voor de milieuhygiëne. Omdat de wet niet voorziet in een (verplicht) advies van de ruimtelijke ordening-inspecteur, voelde de gemeente Epe zich vrij om de familie Veldhuyzen van Zanten toestemming te verlenen.

“De inspecteur voor de volksgezondheid kwam in zijn advies alleen maar met ruimtelijke ordening-argumenten”, vertelt wethouder J. Lagerweij, “Die argumenten sneden naar onze mening weinig hout: de Weeser Enk is een particulier landgoed van zeker tien hectare dat al heel lang in de familie is. Het heeft nu de bestemming bos en naar onze verwachting zal het tot in lengte van jaren bos blijven. Wij hebben sterk in de indruk dat de inspecteurs het proces van woensdag als een proefproces beschouwen.”

Hoewel de Apeldoornse wethouder Mouw de situatie in Epe niet tot in details kent, kan hij zich voorstellen dat een aanvraag vanuit zó'n landgoed ook in Apeldoorn een kans zou maken. “Een terughoudend beleid wil niet zeggen dat het altijd 'nee' is, dat zou ook in strijd zijn met de wet.”