theater

LEIDEN - Zowat 25 jaar geleden raakte ik diep onder de indruk van 'Scènes uit een huwelijk' van de Zweedse filmer Ingmar Bergman. In een vijf uur durende televisieserie, al spoedig ingekort tot een wereldwijd vertoonde filmversie, volgde Bergman uiterst gedetailleerd - in een zestal episodes uit een periode van zo'n twintig jaar - de lotgevallen van een schijnbaar volmaakt liefdespaar. Dat dit zo ideaal lijkende huwelijk zonder een duidelijke aanleiding in een breuk eindigde, was schokkend.

Juist daarin toonde Bergman zich een groots observator. Met terugwerkende kracht realiseerde ik mij hoe zorgvuldig én terloops Bergman de haarscheurtjes in de verhouding van Johan en Marianne had aangegeven. Het maakte je als vanzelf alert op de barstjes in, uiteraard, andermans relaties. Was niet ook in dit geval de vriendenkring allang op de hoogte, voordat Marianne plotsklaps van Johan te horen krijgt dat hij verliefd is op een ander en haar gaat verlaten? Bergman ging verder, liet zien hoe zo'n pijnlijke affaire de meest primaire emoties los kan maken. Bevrijdend én confronterend, tot en met het pikante rendez-vous tenslotte van de (dan ex-)echtelieden.

'Scènes uit een huwelijk' gaf een ontnuchterende kijk op de benauwende aspecten van het instituut huwelijk. Een thema dat bepaald niet tijdgebonden is. Gek genoeg bezorgt de theaterbewerking, die nu onder auspiciën van theaterbureau Hummelinck Stuurman is uitgebracht, me bij herhaling gevoelens van gêne. Niet omdat de herkenbaarheid verloren is gegaan. Integendeel. Meer nog dan destijds zelfs zie ik hoe de schijn van het volmaakte geluk in stand wordt gehouden door het rationaliseren en bespreekbaar houden van problemen. Dat is de verdienste van de accenten die regisseur Lodewijk de Boer legt. Dat dit tweetal het buiten de deur zoekt om lucht te geven aan onderdrukte instincten en emoties, is navoelbaar. Evenals de jaloezie, de onberekenbare lust, verlangen en moordlust daaropvolgend.

'Scènes uit een huwelijk' is een heel intiem portret. Maar waarom pikte ik die intimiteit op film wel en kan ik nu een zekere gegeneerdheid op sommige momenten niet onderdrukken? Het kan niet alleen aan het verschil tussen de technische afstand van het celluloid en de lijfelijke aanwezigheid op toneel zijn. Dan zou ik daar vaker last van moeten hebben. Het heeft, besef ik, te maken met het feit dat De Boer de zogenaamde vierde wand, de onzichtbare scheiding tussen zaal en podium, hermetisch heeft opgetrokken. Is er in de beginscènes nog enige ironie te bespeuren, vanaf de cruciale scheuring is het al ingeleefd spel. Geen blik of (relativerend) gebaar doet een appèl op een persoonlijke betrokkenheid van de toeschouwer. Het fysieke realisme van het spel, dat onwillekeurig herinnert aan De Boers roemruchte 'The Family' uit de jaren zeventig, dwingt het publiek in de gluurdersrol en dat is in dit geval een wat ongemakkelijke rol.

Levensecht

Wat 'Scènes uit een huwelijk' als toneelversie een meerwaarde had kunnen verlenen wordt niet benut, wat niet wegneemt dat Will van Kralingen als Marianne en Edwin de Vries als Johan hun personages bewonderenswaardig levensecht neerzetten. Ze zijn aan elkaar gewaagd. De Vries' Johan is een subtiel getypeerde, softmoderne variant op de macho, terwijl Van Kralingen razendsnel heen en terugschakelt tussen een grillig scala aan emoties. Een enkele keer ontstijgt het spel de tekst: na afloop van een theaterbezoek aan Ibsens 'Nora' strijkt Van Kralingens Marianne met een automatische zorgzaamheid vest en jasje van haar echtgenoot glad over haar arm, terwijl deze zich intussen vergaloppeert in badinerende gedachtenspinsels over geëmancipeerde vrouwen.

Jammer vind ik dat vertaler Cora Polet zich in het verder heel natuurlijk klinkende taalgebruik nogal wat bombastische vondsten heeft veroorloofd. Met name de scheldkanonnades van Johan krijgen daardoor een gekunsteld, want opzettelijk leuk bedoeld effect. Dan is me de romantiek van het paars-bloemige behang in het door Jan Klatter ontworpen decor heel wat liever, ook omdat die een verrassend mooi tegenwicht biedt aan de zo rationeel beleden liefde.