Vichy-ambtenaar niet veroordeeld voor moord op Joden

Van onze buitenlandredactie AMSTERDAM - Het Hof van Assisen in Bordeaux heeft de 87-jarige Maurice Papon veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf voor medeplichtigheid aan misdaden tegen de menselijkheid. Moord werd hem niet ten laste gelegd.

Vernederend voor de ex-minister van financiën onder president Giscard en hoge ambtenaar onder het met de nazi's collaborerende Vichy-bewind is dat hij de komende tien jaar zijn burgerrechten kwijtraakt.

Zijn belangrijkste advocaat, Jean-Marc Varaut, noemde de 'veroordeling te veroordelen'. Hij gaat in beroep bij het Hof van Cassatie en legt de zaak voor aan het Europese Hof voor de rechten van de mens. Dit betekent dat Papon vrij kan blijven rondlopen. Volgens een andere advocaat, Marcel Rouxel, was zijn cliënt niet verrast door de uitspraak: “Hij was licht tevreden dat de medeplichtigheid aan moord ter zijde is geschoven.”

Papon zelf toonde geen emotie bij het uitspreken van het vonnis. Met een bleek en strak gelaat luisterde hij met de linkerhand achter zijn oor, alsof hij alles beter wilde horen.

De jury van drie rechters en negen burgers achtte Papon schuldig aan de arrestatie en illegale deportaties van Joden in de jaren 1942-1944, maar niet aan de uiteindelijk moord op hen. Tegen hem was twintig jaar geëist. De jury kwam tot tien jaar na negentien uur beraadslagingen. Maar liefst 764 punten werden afzonderlijk behandeld, uitkomend bij de kernvraag: Was Papon het alwetende koele monster dat joden liet deporteren naar de nazi-vernietigingskampen of was hij een ambtenaar die blind en onwetend orders van hogerhand uitvoerde?

Monster

Simon Wiesenthal vond de straf te licht. Levenslang zou volgens de Oostenrijkse nazi-speurder beter op zijn plaats zijn geweest. “Tien jaar komt neer op tweeëneenhalve dag voor ieder slachtoffer.”

Marc Slitinsky, de man die achttien jaar geleden de zaak aan het rollen bracht en een aanklacht indiende tegen Papon (toen minister) vond de hoogte van de straf minder belangrijk. “Voor het eerst is erkend dat de Fransen, en de Franse staat onder Vichy, hebben meegewerkt aan dergelijke misdrijven”, aldus Slitinsky.

Het vonnis was geenszins de 'alles of niets'-uitspraak die Papon had gewild. Arno Klarsfeld, een van de advocaten van de aanklagers, meende dat Papon niet de zondebok voor alle foute Fransen moet worden, en kon zich daarom vinden in een straf van tien jaar. Voor deze zoon van de nazispeurder Serge Klarsfeld was het Vichy-regime niet de meest schuldige instantie in Frankrijk in de oorlogsjaren.

Klarsfeld zei gisteren dat bij misdaden tegen de menselijkheid niet als een 'Pavlov-reactie' levenslang moet worden gegeven. Een lokale schuldige kan volgens Klarsfeld niet vergeleken worden met mensen als Eichmann of Barbie. Eichmann werd in 1962 geëxecuteerd, Barbie kreeg in 1987 levenslang. Het proces was van een ander kaliber dan de zaak tegen de slachter van Lyon, Klaus Barbie. Daar zat vooral de Duitse bezetter in de beklaagdenbank.

In Bordeaux ging het om het duistere Vichy-verleden dat zes maanden lang aan de kaak werd gesteld. De media besteedden er vrijwel dagelijks uitvoerig aandacht aan. Details uit die tijd werden uitvoerig belicht.

Papon werd uiteindelijk verantwoordelijk gehouden voor de deportatie van 1690 joden, van wie 233 kinderen uit Bordeaux en omgeving. Dit betekent dat Vichy-ambtenaren zoals Papon zich volgens het vonnis niet meer kunnen verschuilen achter de veel gebruikte smoes dat zij slechts in opdracht handelden. Papon heeft steeds gezegd dat hij niet op de hoogte was van de Endlösung, de uitroeiing van de Joden. De jury heeft dit 'ik heb het niet geweten'-argument aanvaard.

Papon was (van juni 1942 tot augustus 1944) secretaris-generaal van de prefectuur Gironde en verantwoordelijk voor joodse vraagstukken. De identificatie, het dragen van de gele ster, de inname van eigendommen, de strenge controles en de arrestatie en deportatie van joden, vielen onder zijn verantwoordelijkheid.

Glanzend

Na de oorlog werd Papon niet opgepakt. Integendeel, hij werd gerespecteerd en doorliep een glanzende loopbaan. Hij bracht het tot minister onder president Giscard (van 1978 tot 1981). Totdat in 1981, in het jaar dat Mitterrand president werd, het weekblad Le Canard Enchaîné zijn oorlogsverleden aan het licht bracht. Mitterrand, die ondanks zijn verzetsverleden ook werkte voor het Vichy-regime, hield Papon de hand boven het hoofd. Het was president Chirac die voor het eerst zijn verontschuldigingen aanbood voor alles wat het Vichy-regime had uitgespookt. Hij maakte het proces mogelijk.

Het proces begon op 8 oktober vorig jaar en stond al direct in het teken van Papons gezondheidsproblemen. Al na twee dagen kreeg de oud-minister een lichte hartaanval. Rechtbankpresident Castagnède besloot daarop dat de verdachte tijdens het proces op vrije voeten mocht blijven. Dat was tegen alle Franse gebruiken in: een beklaagde voor het Hof van Assisen zit normaal in voorarrest.

Het proces, het duurste en grootste in de Franse naoorlogse geschiedenis, werd twee keer verdaagd. Eerst wegens ziekte van Papon, vorige week wegens het overlijden van zijn vrouw Paulette (88).