Een impopulaire heilige

Paul Cliteur bekent zich tot de apostel Thomas als zijn favoriete figuur uit de Bijbel. (Trouw 14 oktober). 'Dat is de essentie van wetenschap, van vrijdenken, van rationaliteit: een sceptische houding. Eerst zien, dan geloven.' Aldus Cliteur: 'Bij gelovigen is de ongelovige Thomas niet populair. Men ziet hem als een koppige domoor die maar niet wil bezwijken voor een verpletterende waarheid die een kind toch kan inzien.'

Favoriet voor mij is Thomas niet. Mijn voorkeur gaat eerder uit naar lieden als de patroonheilige van Cliteur, Paulus. Maar ik acht Thomas hoog als de even nuchtere als sceptische leerling, man van modern levensgevoel, kind van onze tijd. Dat eerst zien en dan geloven is alleszins menselijk en wie van ons zou menselijk iets vreemd zijn?

Nochtans mag scepsis essentie van wetenschap zijn, kern van leven is zij daarmee niet. Verstandelijk denken is een te schatten maar niet te overschatten mogelijkheid van de mens het leven tegemoet te treden. Rationalisten en ook empiristen zijn geneigd alleen dat in het leven te aanvaarden wat voor de vierschaar der logica kan worden gevoerd dan wel wat proefondervindelijk kan worden vastgesteld.

Is Cliteurs favoriet uit de bijbel wel de hele Thomas, met wie naast atheïsten ook christenen zich kunnen vereenzelvigen? Vereenzelviging maakt populair zoals wij met het verscheiden van prinses Diana opnieuw hebben begrepen. Maar daarom een dergelijk persoon voor domoor uitmaken betekent zoveel als domheid op de eigen rekening bijschrijven. Mijn sympathie voor Thomas is minder zijn twijfel voor de aanschouwing en betasting van de Heer als wel zijn overgave nadien, toen hoogmoed was geweken voor deemoed. 'Mijn Heer en mijn God', reageert de apostel beschaamd.

Ter inleiding van het door de Veerstichting georganiseerde debat over verantwoordelijkheid en kerk in Leiden afgelopen donderdag had ik aldus gesproken om mijn dialoog-genoot, Paul Cliteur, enigszins te tarten. Voorts had ik tweeërlei te berde gebracht: Ten eerste: het is verhelderend onderscheid te maken tussen de kerk als 'mystiek lichaam van Christus' dan wel 'Gods volk onderweg' en de kerk als noodzakelijke organisatie van zondige en vaak liefdeloze mensen. Ten tweede: momenteel manifesteert de kerk zich hier te lande te armelijk met louter het tweede gebod, terwijl het eerste gebod het eerste bestaansrecht van de Kerk is waaruit het tweede - gelijk aan het eerste maar in deze volgorde- voortkomt.

Jan Greven gaf verslag van dit Leidse treffen (Trouw 18 oktober) en constateerde dat ik grotere bijval kreeg dan Cliteur. Ik stel mij voor dat het spannender is het standpunt van spiritualiteit te horen verdedigen dan dat van rationaliteit. Cliteur en ik zijn sedert jaren collegae aan de Leidse universiteit en de wijze van debatteren aan onze academie behoudt altijd een zekere hoffelijkheid.

De voorzitter van de dialoog evenwel, van elders gekomen, zei meteen al dat hij wel katholiek was opgevoed maar dit achter zich had gelaten. Daarmee plaatste hij mij zodanig dat aanwezigen dan meestal de 'aangevallene' het voordeel van de twijfel geven.

De tijd van ideologisering is geweken voor die van onbevangenheid. Dit betreft ook de tegenstelling katholiek en protestant die Greven te voorschijn brengt. Hij bejubelt de kaalheid van het remonstrantse kerkgebouw met het heldere licht en alleen de preekstoel. Ik vind die kerk niet minder mooi dan hij en raad hem aan eens de kaalheid en helderheid te bewonderen van de abdijkerk van de Benedictijnen in Vaals, al staat daar het altaar in het midden.

De tegenstelling tussen protestant en katholiek doet zich in dergelijke gedachtewisselingen helemaal niet voor. In deze mening ben ik ook nu weer gestaafd. Op de borrel in de Pieterskerk na afloop spraken vooral ouderen, meer protestanten dan katholieken, mij aan over de beleving van God.

Later daar aan de maaltijd belandde ik tussen studenten van allerlei universiteiten, met wie ik ten slotte nog in de kleine uren ben meegegaan naar Sociëteit Minerva. En wat waren de gespreksthema's behalve keuzes van studie et cetera? Verantwoordelijkheid en vriendschap, mystiek en spiritualiteit. Bevestiging en vertroosting vielen mij toe dankzij de studenten.