De films van Heddy Honigmann gaan over overleven en verlangen

AMSTERDAM - Sinds begin jaren negentig is bijna elke film van Heddy Honigmann (1951) een schot in de roos. Zo werd haar documentaire 'Metaal en melancholie' (1992) in filmkringen laaiend enthousiast ontvangen. Daarin legde ze haar oor te luisteren bij eens welvarende bewoners van Lima die uit lijfsbehoud taxichauffeur werden.

Vervolgens trok Honigmanns speelfilm 'Tot ziens' (1995) over een alles verterend seksuele passie ook buiten de filmwereld veel aandacht. Bovendien markeerde deze in de bioscopen succesvolle auteursfilm het failliet van de grote Nederlandse producentenfilms waar geen hond meer op afkwam. En nu slaat Honigmann weer toe met de documentaire 'O amor natural', waarin ze oudere inwoners van Rio de Janeiro de erotische gedichten van Carlos Drummond de Andrade laat voorlezen. Ook laat ze hen terugblikken op hun eigen seksuele ervaringen. De geïnterviewden stelen ieders hart door zonder blikken of blozen en met zichtbaar genoegen honderduit te praten over hun erotische belevenissen.

'O amor natural' is vanaf morgen in de bioscoop te zien en ging eerder deze week op het International Documentary Filmfestival in Amsterdam in wereldpremière. De film sloeg in als een bom, waardoor Honigmann momenteel niet uit de media weg te branden is. Ook het publiek is onder de indruk. 'O amor natural' staat al dagenlang nummer 1 voor de publieksprijs van het IDFA. Honigmann: “Het is verbazingwekkend. Gisteren liep ik het festivalcentrum in De Balie binnen. Ze hebben daar een grote muur met knipsels uit kranten en tijdschriften. Ik zag alleen maar foto's van mezelf en moest bijna lachen.”

“Dat 'O amor natural' zo aanslaat, komt natuurlijk door de prachtige gedichten van De Andrade. Hij is er in geslaagd de seksuele passie en allerlei erotische handelingen heel zuiver weer te geven. Lichaam en geest, aarde en kosmos gaan in zijn gedichten helemaal in elkaar op.”

“Door De Andrade's thema's - seks, erotiek en liefde - krijg je als vanzelf veel aandacht. Daarnaast heb ik vermoedelijk de juiste toon getroffen. Wanneer je thema's als deze niet zuiver verfilmt, wordt het al gauw ranzig en plat. Dan had ik de wind van voren gekregen.”

In de ban

“Ik ben altijd in de ban geweest van de gedichten van Carlos Drummond. Ik las ze al, in het Spaans, toen ik nog in Peru woonde. Begin jaren tachtig verscheen er in Nederland een bloemlezing met vertalingen van August Willemsen. En weer werd ik betoverd. Dat gebeurde opnieuw in 1992. Onder de titel 'De liefde, natuurlijk. Gedichten.' vertaalde Willemsen toen de bundel 'O amor natural'. Meteen wist ik dat ik eens een film naar deze prachtige erotische verzen zou maken.”

Carlos Drummond de Andrade (1902-1987) schreef zijn erotische gedichten de laatste vijftien jaar van zijn leven. Uit angst dat ze voor pornografie versleten zouden worden, wilde hij ze niet publiceren. De uit veertig gedichten bestaande cyclus 'O amor natural' verscheen daardoor postuum in 1992.

Honigmann: “De film die mij voor ogen stond was heel eenvoudig: oude mensen uit Rio de Janeiro dragen de gedichten van Drummond voor en vertellen over hun eigen seksuele leven. Het moesten oude mensen zijn, omdat De Andrade deze gedichten in de laatste fase van zijn leven schreef.”

“Het schrijven van erotische gedichten is één van de moeilijkste dingen die er is. Wie dat goed en zuiver wil doen, moet geleefd hebben, moet veel meegemaakt hebben. Je kunt merken dat er bij Drummond een heel leven over heen gegaan is. De mensen in de film moesten van hetzelfde niveau zijn. Ook zij moesten een leven achter de rug hadden.”

“Ik koos voor Brazilië omdat ik wou dat de gedichten in de originele taal, het Portugees, voorgelezen werden. Bovendien was Drummond een van de productiefste en populairste dichters van Zuid-Amerika. Ook schreef hij veertig jaar iedere dag in de krant en was hij een man van het volk. De kans om mensen uit allerlei sociale milieus te ontmoeten die zijn werk kennen, was in Brazilië het grootst.

“Bovendien wordt seksualiteit en erotiek daar - al was het alleen maar door het warme klimaat - veel openlijker beleefd dan in bijvoorbeeld Nederland. Lichamelijkheid en sensualiteit liggen in Brazilë bij wijze van spreken op straat. Ook praat men er veel makkelijker over. Alleen in Brazilië kon ik de juiste respons op de gedichten verwachten.”

“Naast de gedichten en reacties daarop, wilde ik op informele wijze ook iets vertellen over de persoon van de dichter. Allerlei mensen die hem gekend, of gezien hebben, vertellen tussen neus en lippen door even iets over hem. Je komt in de zaak waar hij zijn hoeden kocht. Je hoort zijn stem op een grammofoonplaat. Zo kom je aan de weet dat hij port dronk, ijdel was, veel van vrouwen hield, etcetera, etcetera.”

Honigmann verstopte nog een paar lagen in haar nieuwe film. Zo geeft 'O amor natural' door de met zorg gekozen locaties de mensen uit verschillende sociale lagen en het nooit verstommende (door Noshka van der Lely prachtig vastgelegde) stadsrumoer een rake impressie van de miljoenenstad Rio de Janeiro.

Ook brengt Honigmann tussen de beelden door veel aan het licht over de verschillen tussen de mannelijke en vrouwelijke beleving van seksualiteit. Ten slotte weet zij De Andrade en de geïnterviewden zonder afbreuk te doen aan hun eigenheid ook nog naar haar hand te zetten.

'O amor natural' is een typische Honigmann, die zich moeiteloos in verband laat brengen met 'Hersenschimmen', haar eerste grote lange speelfilm uit 1987, 'Metaal en melancholie' en 'Tot ziens'.

Italiaans liefje

Honigmann: “Ik denk dat al mijn films over overleven gaan. In 'Metaal en melancholie' zit een taxichauffeur die overleeft door de herinnering aan een Italiaans liefje. 'Tot ziens' gaat over een kracht die het leven de moeite waard maakt. De dementerende man in 'Hersenschimmen' vecht met alles wat hij heeft om de greep op zijn leven niet te verliezen. Overleven is de gemeenschappelijke noemer van mijn films: overleven en verlangen. Je kunt alles overleven zolang je verlangt. Dat doet Maarten Klein in 'Hersenschimmen'. Dat doen die taxichauffeurs in 'Metaal en melancholie'. Die dromen van een oude liefde, hopen dat hun dochtertje geneest, of dat hun kinderen het beter zullen krijgen dan zij.”

“Ook de oude mensen in 'O amor natural' overleven door te verlangen. Zij putten kracht uit de herinnering; uit het verlangen naar de liefdes-avonturen die zij eens hadden.”