theater

GRONINGEN - Aan het eind van de 18de eeuw was de scandaleuze briefroman 'Les liaisons dangereuses' van Pierre Choderlos de Laclos een sensatie. Bijna veertig jaar geleden zorgde de cynische toon in de eigentijdse filmversie van Roger Vadim ook al voor flink wat opwinding.

In 1980 liet de OostDuitse schrijver Heiner Müller zich inspireren tot een nog heftiger cynisme in de dialoog 'Quartett', terwijl de toneelbewerking (1985) van de Engelse toneelschrijver Christopher Hampton wereldwijd succes had via de verfilming door de Amerikaan Stephen Frears.

We zullen er wel nooit op uitgekeken raken, op seksuele affaires en intriges in de hogere kringen. Dat bewijzen maar weer de pas door alle media kamerbreed uitgemeten (mogelijke) uitspattingen op presidentieel niveau. Het aardige van Hamptons bewerking van De Laclos' roman is, dat hij de personages in hun historische context heeft gelaten en aldus het publiek de kans biedt zich via deze omweg - 'goh, toen ook al' - te realiseren dat er nog altijd niet veel is veranderd. Het Noord Nederlands Toneel versterkt dat effect met de aankleding.

De vormgeving is meteen het mooiste van de voorstelling. De Italiaanse kostuumontwerpster Elena Mannini en decorontwerper Tom Schenk hebben met z'n tweeën een adembenemend schouwspel gecreëerd. De plaatjes van scènes zijn een esthetisch genoegen en subtiel erotiserend. Geluidloos open- en dichtschuivende gordijnen en jaloezieën verwijzen fijntjes naar op conversatietoon doorgeroddelde bedgeheimen, erin verwerkte roest en weervlekken naar de onvermijdelijke decadentie. De kostuums, waarin de acteurs zich helaas aanzienlijk minder elegant weten te bewegen dan hun vrouwelijke collega's, zijn een even stijlvolle als smakelijke samenvatting van adellijke lust. Opengewerkte gilets die de heer-lijke achterwerken alle ruimte bieden, de zwierige allure van hoepelrokken met smalle lijfjes waarboven borsten als niet te beteugelen driften uit opbollen. Van prachtig vallende stoffen gemaakt.

De erbij verlangde sensuele uitstraling is niet alle spelers gegeven. Maar het gaat hier natuurlijk voor alles om de twee hoofdrollen, het door Adriaan Olree en Josée Ruiter gespeelde voormalige liefdespaar Graaf de Valmont en Markiezin de Merteuil, dat een uiterst perfide genot haalt uit het verleiden en ruïneren van reine zieltjes en reputaties. De spanning zit 'm in het volledig aan elkaar gewaagd zijn van dit, elkaar met verraderlijke weddenschappen tartende tweetal. En dat nu gaat al in de eerste scène de mist in, wanneer De Merteuil met Valmont een vileine overeenkomst heeft gesloten. Olree ziet er dan uit als een schalks kijkende schooljongen, die bij deze en gene vast vertedering en misschien een verliefdheidje versiert, maar gevaarlijk? Hij is een beminnelijke boodschappenjongen, niet een geduchte tegenspeler.

Josée Ruiters Markiezin is in alle opzichten superieur. Zij trekt bij elke opkomst de aandacht naar zich toe, hoe 'klein' haar spel ook is. Zij is majesteitelijk koel en tot in de krulpunten van haar pruik beheerst. Alleen aan minieme stembuigingen kun je vermoeden dat zij de hartstocht kent. Dit is een vrouw die zichzelf volledig in bedwang heeft. Enkel in Valmont erkent zij haar gelijke. Bij hem veroorlooft zij zich soms even een glimp van een emotie. Dat is te horen aan het verlekkerde lachje na een geslaagd samenzwerinkje. Of aan de heel even van snerpende jaloezie overslaande stem, als zij verneemt dat Valmont vlak voor zijn dood de liefde van een andere vrouw boven die van haar heeft gesteld.

Voor deze Markiezin is Olree's Valmont geen partij. Dat haalt de angel uit het stuk. De voorstelling, die door regisseuse Arda Brokmann met zichtbaar veel zorg is geënsceneerd, krijgt daardoor onbedoeld wel eens trekken van een draak, met braafjes gespeelde overspelige scènes. Net zo braaf als de hier - in de verder mooie vertaling van Ger Thijs - gehanteerde titel 'Gevaarlijke liefdes'. Waar is de prikkelende kortstondigheid van de 'liaison' gebleven?!