ZUID-AFRIKA - 'Mandela amateuristisch en zeker geen held'

AMSTERDAM - Het was nogal niet niks, het oordeel dat de Britse politieke commentator Brian Walden onlangs uitsprak over Nelson Mandela. In de jongste aflevering van zijn BBC-televisieserie over helden van deze eeuw, waagde Walden het om kritiek te uiten op de Zuid-Afrikaanse president. Mandela is “autocratisch, incapabel, amateuristisch en zwak”. Zijn leiderschap is een opeenstapeling “van verkeerde beoordelingen en mislukkingen.” Zijn morele status is groot, aldus Walden, maar hij verdient het predikaat 'held' niet “en valt in het niet bij de grootheden uit het verleden”.

De televisielezing heeft in Groot-Brittannië nogal wat stof doen opwaaien. Ruim vijftig parlementsleden ondertekenden zowaar een motie waarin ze hun voormalige Labour-collega veroordeelden wegens diens “beschamende en vooringenomen” aanval op Mandela. Mandela reageerde zelf laconieker. Geheel in stijl zei hij blij te zijn dat iemand het debat over hem durfde te openen. “Door zulke kritiek kan het ongelukkige idee worden weggenomen dat je een heilige bent. Het helpt je meer mens te maken.”

Het is precies die heiligenstatus die Walden probeerde aan te pakken. “Er schijnt een grote uitzondering te zijn op de regel dat onze tijd geen helden produceert”, begint hij zijn monoloog. “Nelson Mandela wordt vrijwel overal beschouwd als meer dan een held, als een heilige.”

Terwijl, aldus de politiek commentator, Mandela in het verleden en heden grote fouten heeft gemaakt. Het Handvest van de Vrede dat hij begin jaren vijftig tekende was een “naïef en socialistisch document” dat leidde tot een proces tegen de ANC-leiders wegens hoogverraad. Hun vrijspraak leidde er alleen maar toe dat de regering de wet sterk aanscherpte. Vervolgens deugde Mandela's overstap naar gewelddadig verzet niet, aldus Walden. De stap zelf was gerechtvaardigd, “maar Mandela benaderde de zaak met ongelooflijk amateurisme en lafheid. Hij dacht dat enkele symbolische bommen zouden leiden tot een opstand, een revolutie... Het enige wat gebeurde was dat Mandela snel werd gepakt en levenslang kreeg.” Met deze episode vernietigde hij het zwarte nationalisme voor meer dan een decennium, zegt Walden, en kwam de Nationale Partij nog steviger in het zadel te zitten.

De jaren na Mandela's vrijlating kenmerkten zich door geweld tussen aanhangers van het ANC en de Inkatha-partij, waarbij Mandela volgens Walden onkundig optrad. “Maar zijn politieke incompetentie werd meer dan gecompenseerd door zijn grote hart.” Walden heeft immers wel lof voor zijn verzoenende houding tegenover de voormalige blanke vijanden en de morele status die dat met zich meebracht.

Maar van besturen heeft hij geen kaas gegeten, zo klonk het in de BBC-lezing. Mandela's buitenlands beleid, waarin hij elk regime omhelst dat vroeger het ANC steunde, is abominabel, alsmede zijn onmogelijkheid streng op te treden in eigen land. “De waarheid is dat Mandela simpelweg alles accepteert wat het ANC doet. Hij heeft een blinde loyaliteit, ondanks de wandaden. Hij wil de corruptie in de doofpot stoppen.” De president trad bovendien veel te slap op tegen zijn ex Winnie, die “een dodelijk gevaar is voor de stabiliteit in Zuid-Afrika.”

Vertegenwoordigers van Nederlandse organisaties die vroeger de strijd tegen de apartheid steunden, zijn het niet met Walden eens. “Nog afgezien van het feit hoe moeilijk het voor Mandela persoonlijk is geweest, heeft hij Winnie goed aangepakt”, vindt Ruud Bosgraaf van het Nederlands Instituut voor Zuidelijk-Afrika (Niza). “Dat ze haar niet uit het ANC hebben gezet, is politiek verstandig. Winnie is een ongeleid projectiel, dat buiten het ANC wellicht nog gevaarlijker is dan erin.” Zijn collega Erik van de Berg van de organisatie Kairos beaamt dit. “Ik vind die benadering van Walden plat, een arrogante kijk van hieruit over hoe het daar zou moeten.”

Beiden menen dat Mandela door Waldens kritiek absoluut niet van zijn voetsuk is gevallen. “Ik denk niet zo in termen van helden, maar Mandela's symboolwaarde is groot, evenals zijn politiek beleid”, aldus Van de Berg. “De kloof tussen blank en zwart van begin jaren negentig is enorm afgenomen. Er is politieke stabiliteit en geen dreiging meer dat het leger de macht zal grijpen.”

“Enkele jaren geleden ging iedereen ervan uit dat Zuid-Afrika een bloedige toekomst tegemoet ging”, zegt Bosgraaf. “Mandela's verzoenende houding mag nooit onderschat worden. Hij heeft werkelijk een oorlog voorkomen.” Op Mandela's buitenlandse politiek hebben ze wel wat aan te merken, een economisch wonderkind is hij ook niet en er moet nog een heleboel gebeuren, aldus Bosgraaf. “Mandela is een held, met enkele zwakke kanten.”