Men neme iets: vlag of religie

De dreiging van de Aziatische tijgers noopt het bedrijfsleven in Europa de rijen te sluiten voor een keiharde tegenaanval.' Dergelijke beeldspraak is sinds jaar en dag gangbaar taalgebruik van ondernemers. Hoe groter het bedrijf, des te zwaarder de metaforen.

Hoogtepunt van deze traditie was de 'Operatie Centurion' die in 1990 bij Philips geïntroduceerd werd; de naam van een tank uit de tweede wereldoorlog, Centurion, als indicatie van de nieuwe koers die het bedrijf moest ingaan.

Hoe anders klinken de woorden van de maandag overleden Fokker-baas Frans Swarttouw: 'Fokker moest religie worden'. Swarttouw, zelf niet wars van gespierd taalgebruik, zoals gisteren in alle necrologieën werd gememoreerd, had precies hetzelfde doel voor ogen als zijn collega bij Philips. Zowel Swarttouw als Jan Timmer wilden de juiste bewoordingen vinden om voor hun ondernemingen een plek in het hart te veroveren van de werknemers en het publiek.

R. S. E. Vissinga, voorzitter van de gereformeerde synode reageerde 'ontroerd' op de visie van Swarttouw: “Deze uitspraak heeft mij werkelijk ontroerd. Dat de betrokkenheid van zo'n captain of industry bij zijn bedrijf zo groot is, dat hij er in termen van religie over moet spreken, dat raakt mij.”

“Ik werk zelf ook hard maar natuurlijk niet half zo hard als Frans Swarttouw dat deed. Zijn leven zal tot op grote hoogte door Fokker zijn bepaald, dat wilde hij overbrengen. Aanvankelijk dacht ik dat mijn ontroering de reactie was op de context van de uitspraak, het laatste vraaggesprek van een man die weet dat hij gaat sterven, maar dat was het niet. Het was de toewijding die mij ontroerde.”

Professor L. B. Vogelesang, hoogleraar aan de faculteit lucht- en ruimtevaarttechniek van de Technische universiteit Delft, is als gelovige echter onaangenaam getroffen door de uitspraak 'Fokker moest religie worden'. “Het is voor een normaal winstgericht bedrijf nogal arrogant om zich de absolute status die in het begrip religie besloten ligt, aan te meten. Religie is een levenshouding die ik koester. Dat stijgt ver uit boven puur winstbejag. Een onderneming die bovendien zoveel Nederlands belastinggeld heeft verbruikt, zou zich bescheidener moeten opstellen,” aldus Vogelesang.

“Ach”, zegt Henk Tieleman, econoom en antropoloog, “de truc is zo bekend. Men neme iets onaantastbaars: vaderland, vlag of God, en koppelt dat aan het eigen bedrijf. Als de opzet slaagt is ook het bedrijf onaantastbaar geworden. Als je het mij vraagt is de kunst afgekeken van Lodewijk de Veertiende, die zichzelf een 'goddelijk recht' toeschreef om het land te regeren. De truc wordt zelden zo openlijk toegepast als door Swarttouw, die immers erbij vertelde dat hij deze strategie bewust gekozen had, in overleg met zijn publiciteitsmedewerkers. Het is ongeoorloofd, maar wel eerlijk. Blasfemisch vind ik het niet, 'religie' is niet meer dan een soortnaam. Welbeschouwd gaat Swarttouws uitspraak minder ver dan het alom aanvaarde 'regeren bij de gratie Gods'.

Theoloog dr. H. Kuitert: “In de definitie van Thomas van Aquino betekent God datgene waar we niets hogers boven kunnen denken. Swarttouws metafoor duidt aan, evenals trouwens de militaristische terminologie die Philips gebruikte, dat iedereen te raap ligt voor God en afgod. Moet ik dat veroordelen, welnee, ik veroordeel niks. Het woord 'religie' ligt vrij voor gebruik voor iedereen.”

“Alleen, als we het werkelijk religieus interpreteren, dan is het afgodendienarij. En afgoden vergaan, zoals de geschiedenis van Fokker bewezen heeft.”