Duizenden nieuwe kliniekjes in Zuid-Afrika

KAAPSTAD - Het is vol in de wachtkamer. Moeders zitten geduldig op de houten bankjes, de meesten met een slapende baby op schoot. Een enkele peuter speelt verveeld met een bos sleutels of kruipt tussen benen door. Om de vijf tot tien minuten gaat een deur van een behandelkamer open en roept een verpleegster een naam af.

Vrijwel alle patiënten in dit kliniekje zijn zwart, inwoners van de krottenwijk Mandela-park. Daar wonen zo'n zevenduizend mensen dicht op elkaar, in meest wrakke hutjes op een zanderige, in de winter modderige, heuvel waar altijd en overal vuilnis lijkt te liggen waar armoedig geklede kinderen op blote voeten tussendoor scharrelen.

Het naamloze kliniekje is nog maar een paar maanden oud en vervangt een medische post die bestond uit een enkel vervallen huisje. Nu is het een ruim gebouw met een grote wachtkamer en diverse behandelkamers en kantoorruimtes eromheen, waar alles nog naar cement en verf ruikt. Buiten wordt gewerkt aan de nieuwe bestrating rondom en de plannen voorzien in een ambulancepost en een extra gebouw over een half jaar, zodat dit een volledige dagkliniek kan worden.

“We behandelen nu nog vooral zwangere vrouwen, babies en kinderen tot zes jaar”, zegt zuster Berry terwijl ze een kindje van twee weken oud optilt en op reflexen controleert. Het kleintje huilt af en toe wat, de moeder kijkt zwijgend toe. “Je moet haar elke dag goed schoonmaken hoor, vooral ook het naveltje en de billetjes”, zegt de zuster met nadruk en de moeder knikt gehoorzaam. Het kleintje wordt opgemeten, gewogen en gezond bevonden.

De muren van het ziekenhuisje hangen vol affiches: hoe je borstkanker kunt herkennen, hoe een gezonde baby zich ontwikkelt, hoe ondervoede kinderen eruit zien. Naast de dagelijkse zorg en behandeling van ziektes, wordt er door het personeel veel aandacht besteed aan voorlichting over sexualiteit, geboortebeperking, hygiëne en gezondheid.

“Sinds een paar jaar hebben de meeste hutjes in Mandela-park water aan huis en electriciteit”, vertelt Berry, “maar de leefomstandigheden zijn nog allesbehalve gezond. In de winter verwarmen veel mensen bovendien met parafine-olie, waarvan ze de dampen inhaleren. Dan krijgen we veel patiënten met longproblemen. Tuberculose is een enorm probleem - Kaapstad heeft het hoogste aantal tbc-patienten ter wereld - en nu begint ook aids sterk toe te nemen. Tbc-patienten komen hier in het kliniekje voor hun dagelijkse pillen, maar voor onderzoek sturen we ze door naar een groot ziekenhuis. Bloedtests om te bekijken of mensen hiv-positief zijn doen we hier zelden, maar we begeleiden aids-patienten wel zo goed en zo kwaad als we kunnen.”

Kliniekjes als deze zijn in het nieuwe Zuid-Afrika als paddestoelen uit de grond gerezen, op het platteland en bij de uitgestrekte krottenwijken rond de grote steden. Er zijn de laatste drie jaar 400 nieuwe ziekenhuisjes gebouwd en 2 400 zijn, zoals die bij Mandela-park, geheel gerenoveerd. De meesten worden door verpleegsters beheerd, artsen zijn er veel te weinig. In Mandela-park bijvoorbeeld is er slechts een ochtend per week een arts voor kinderziektes en een ochtend per maand een arts voor de tb-gevallen.

Een kwart van de nieuw gebouwde klinieken in het land, zo blijkt uit recent onderzoek, staat zelfs helemaal leeg omdat er geen geld gereserveerd is om verpleegsters aan te stellen. Daarnaast kampen, vooral door diefstal en corruptie, veel kliniekjes met een tekort aan medicijnen en verbandmiddelen.

Maar hoe spaarzaam en onvolledig ook, de nieuwe voorzieningen zijn een enorme stap vooruit voor de volksgezondheid. “Daar is geen twijfel over mogelijk en we steunen die nieuwe nadruk op basisgezondheidszorg volkomen”, beaamt directeur Adams van het Groote Schuur Ziekenhuis in Kaapstad. Maar hij steekt ook niet onder stoelen of banken dat het tempo waarmee die verandering is doorgevoerd, een academisch ziekenhuis als het zijne - wereldberoemd vanwege de eerste succesvolle open hartoperatie door dr. Barnard in de jaren zestig - voor grote problemen stelt.

Ten bate van het nieuwe beleid moeten grote ziekenhuizen enorm bezuinigen. Bij Groote Schuur is het personeel ingekrompen van 8 800 naar 6 000, waarbij vooral de meest ervaren artsen gebruik maakten van afvloeiingsregelingen. Slachtoffers van ongevallen of misdaden, ook ernstige gevallen, liggen hier tegenwoordig vaak uren te wachten voordat ze geholpen kunnen worden. De wachtlijsten voor operaties, transplantaties en specialistische behandelingen worden steeds langer. “We hebben honderden bedden af moeten schaffen zonder dat andere minder gespecialiseerde ziekenhuizen in de regio dat konden opvangen. Er is minder tijd voor verzorging van patiënten, de gebouwen worden niet meer zo goed schoongehouden als we zouden willen, de keuken is simpeler.”

Er is volgens Adams een teneur in de samenleving om daarover de schouders op te halen. Het treft toch alleen maar de welgestelde blanken die onder apartheid hebben geprofiteerd van veel betere gezondheidsvoorzieningen, zo heet het. Niets is minder waar. Die rijken vinden meestal hun eigen oplossingen wel in de snel groeiende sector van de privé-gezondheidszorg. Het overgrote deel van de patiënten van Groote Schuur komt uit de arme lagen of de middenklasse: zwart, kleurling en blank.

“We hadden oorspronkelijk een overeenkomst om in vijf jaar tijd zo'n 20 procent te bezuinigen. Dat was haalbaar geweest, maar dit jaar dwong de overheid ons opeens om in een jaar 12 procent in te krimpen en dat was te veel te snel. Maar ik heb de indruk dat de regering begint in te zien dat het zo niet verder kan.”

De moeder in de kliniek bij Mandela-Park kleedt haar babietje weer aan. “Op 5 december moet je terugkomen voor haar eerste inenting hoor, niet vergeten”, zegt zuster Berry. De moeder knikt. Vroeger zou ze mogelijk niet gekomen zijn omdat ze voor elke behandeling moest betalen. Maar dat is voorbij sinds president Mandela direct na zijn inauguratie in mei 1994 plompverloren gratis gezondheidszorg voor zwangere vrouwen en kinderen tot zes jaar afkondigde. Die volkomen onverwachte en onvoorbereide mededeling zorgde toen voor de nodige consternatie en chaos in het Zuid-Afrikaanse gezondheidszorg-systeem. Maar dat lijkt inmiddels voorbij, mede dankzij de Mandela-park kliniekjes.

Er is voor de allerarmsten in Zuid-Afrika misschien nog niet heel erg veel veranderd, maar dingen zijn zeker ook niet bij het oude gebleven.