Media op de bres voor 'juridische openbaarheid'

AMSTERDAM - Het was november vorig jaar. Het Franse ministerie van justitie was in paniek. Xavière Tiberi, de vrouw van de Parijse burgemeester, dreigde het slachtoffer te worden van een voortvarende onderzoeksrechter. En dat kwam slecht uit net nu openbaar aanklager Laurent Davenas met vakantie was in de Himalaya.

De aanklager uit Evry, die verantwoording schuldig is aan het ministerie van justitie, was de enige die een onderzoek naar de wandel en handel van mevrouw de burgemeester kon voorkomen. Daarmee zou de gaullistische regeringspartij RPR het zoveelste schandaal bespaard kunnen blijven.

Kosten noch moeite werden gespaard. Vanuit Nepal werd een helikopter gestuurd om de aanklager te zoeken. Drie uur lang cirkelde de wentelwiek boven de uitlopers van de Himalaya's in de zoektocht naar de door de staat benoemde procureur, de enige man die Xavière en de reputatie van haar man kon redden.

De procureur werd niet gevonden, de Franse belastingbetaler kon opdraaien voor het dure avontuur in het verre Nepal. En mevrouw Tiberi raakte verzeild in een affaire over een flodderig rapport dat ze had geschreven. Het epistel van 36 pagina's, waarvoor ze 200 000 francs had opgestreken, zat vol gemeenplaatsen en tikfouten en was grotendeels overgeschreven.

De actie van het ministerie van justitie was het zoveelste voorbeeld van een poging tot inmenging van de Franse staat in de dagelijkse rechtsgang. Onderzoeksrechters die met veel elan de corruptie in de 'hogere' Franse kringen bestrijden ondervinden hier regelmatig hinder van. De openbare aanklagers worden namelijk benoemd door de ministerraad en staan onder directe invloed van de staat. Dit in tegenstelling tot de rechters die worden aangesteld door de Hoge Raad voor de Magistratuur (CSM).

Zo benoemde op 24 juli vorig jaar minister van justitie Jacques Toubon op de strategische post van procureur-generaal van Parijs zijn eigen 'directeur de cabinet', Alexandre Benmakhlouf, een man met een carrière achter de rug als raadgever van verschillende ministers en als adviseur van de burgemeester van Parijs. In de rechtspraak had deze openbaar aanklager geen enkele praktijkervaring.

En menigeen vraagt zich af of een dergelijke procureur die zijn baan te danken heeft aan de minister wel onafhankelijk kan opereren.

Het is de vraag of president Jacques Chirac deze specifieke gevallen op het oog had bij zijn benoeming van een commissie van 21 wijzen (onder anderen rechters, hoogleraren en journalisten). Deze commissie gaat zich buigen over hervorming van het Franse rechtssysteem en zal op 15 juli dit jaar met voorstellen komen. Chirac ziet het zelf als een van de grote hervormingen die hij tijdens zijn zevenjarig presidentschap gaat doorvoeren.

De Franse president pleitte voor een grotere onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, maar sprak niet over een scheiding tussen de staat en de rechterlijke macht. De commissie van wijzen onder leiding van Pierre Truche, de president van het Franse Hof van Cassatie, gaat in ieder geval bestuderen of het wel goed is dat de openbare aanklagers zo afhankelijk zijn van het ministerie van justitie.

Een andere opdracht die de commissie van Chirac heeft gekregen is de bescherming van de verdachte. In Frankrijk is door de open juridische procedure de verdachte al gauw schuldig voordat enige schuld is bewezen.

Volgens de wetten uit 1789 is een ieder onschuldig zolang hij nog niet schuldig is verklaard. Maar een verdachte zit in Frankrijk vaak te lang in voorarrest, heeft veel hinder van de ingewikkelde procedures in het rechtssysteem en loopt de kans door de aandacht van de media al door de publieke opinie bij voorbaat als schuldige te worden aangewezen.

Iedere krant van naam in Frankrijk heeft tegenwoordig in navolging van het satirische weekblad Le Canard Enchaîné een eigen redactie die uitvoerig bericht over personen naar wie een onderzoeksrechter onderzoek verricht.

De 'verdachte' zit dan al in de openbare beklaagdenbank. De televisiezenders doen er een schepje bovenop door met hun eigen cameraploeg de betreffende persoon waar het maar kan te filmen. Als hij zijn huis verlaat, als hij op zijn werk komt, als hij gehoord wordt, enzovoort.

Menig politicus, betrokken bij een corruptieaffaire, kan er van meepraten. En onder het motto 'waar rook is, is vuur' is deze 'verdachte' gauw een schuldige in de ogen van de onschuldige toeschouwer.

Maar de Franse pers maakt zich nu zorgen dat haar het zwijgen zal worden opgelegd, een oude wens van de regeerders die voortdurend moeten toezien hoe ministers of politieke notabelen te schande worden gemaakt. De openbaarheid van de juridische procedure is in het geding. Het dagblad Libération spreekt over een “breekbaar evenwicht tussen het respect voor personen en de vrijheid van meningsuiting” waarover de commissie van wijze mensen zich zal moeten uitspreken. De aanbeveling van president Jacques Chirac maandagavond in zijn televisietoespraak klonk weinig bemoedigend. Chirac sprak over een “schandalige situatie” op dit punt.

De toespraak van de Franse president en de benoeming van de commissie hebben geleid tot gemengde reacties, ongeacht de politieke kleur. Gewaarschuwd wordt ook voor een 'regering van rechters' indien de rechterlijke macht onafhankelijk zou worden.

De socialistische oud-minister van cultuur, Jack Lang, zelf jurist, meent dat niemand hoeft te klagen als Chirac om hervormingen vraagt die de socialisten allang hadden gewild. “De president lijkt zich te keren tegen de traditie van zijn eigen partij om het juridisch systeem aan banden te leggen. Laten we hem op z'n woord geloven en naar de toekomst kijken”, zegt Lang.

Maar zijn partijgenoot Michel Sapin, ooit staatssecretaris van justitie, noemt Chiracs plotselinge aandacht voor hervormingen van justitie verdacht in een tijd dat er allerlei onderzoeken lopen naar zijn eigen gaullistische partij en er zaken aan het licht komen uit de tijd dat hijzelf burgemeester van Parijs was.

Sapin: “Moeilijke, ingewikkelde schandalen met mogelijk verwoestende uitwerking op de politiek liggen te rijpen. Blijkbaar willen zij daar verandering in brengen.”