Oude voorstelling hemel en hel 'ballast'

Van onze kerkredactie AMSTERDAM - Een kerk die in tijden van ledenverlies een erfenis van eeuwen overboord gooit. Is dat strategisch bezien nu handig of juist niet?

Vorige week kwam de anglicaanse kerk met een rapport van de commissie voor de kerkleer waarin traditionele voorstellingen van hemel, hel, de wederkomst van Christus en de onsterfelijkheid van de ziel werden verworpen. Is het, gezien het grote aantal traditionele gelovige evangelische jongeren die bereid zijn zich te organiseren, wel verstandig van de anglicaanse kerk om dit gedachtengoed te verwerpen? Drie godsdienstsociologen geven commentaar.

Dr. G. P. P. van Tillo (Universiteit van Amsterdam) is positief. “Ik zie het als een serieuze poging de leer van de kerk af te stemmen op het moderne levensgevoel, zonder de essentiële boodschap eruit te halen.” Traditionele voorstellingen van hemel en hel en van de wederkomst van Christus en de onsterfelijkheid van de ziel zijn volgens hem “niet-noodzakelijke ballast”. Als die overboord gaat kan de kerk langzaam geloofwaardiger worden.

Volgens hem is er geen sprake van dat de anglicaanse kerk de eigenlijke boodschap weggooit, want “hoe centraal deze beelden ook waren, ze zijn geënt op middeleeuwse voorstellingen. De kern van de kerkelijke boodschap is de belofte, zoals die is vastgelegd in de Schrift. Hemel, hel en de onsterfelijkheid van de ziel zijn onderdelen. Terugkijkend zie je dat deze beelden in het leven geroepen zijn in de traditie van de kerk. Ze zijn niet onmiddellijk terug te leiden tot de Bijbel. Deze beelden zijn niet de openbaring zelf maar tijdgebonden formuleringen. Je kunt evengoed in God en de Schrift geloven zonder dat je in de hemel of de hel gelooft. Van Tillo zou het toejuichen als ook de christelijke kerken in Nederland afstand zouden nemen van oude beelden.

Dr. S. J. Vellenga (UvA), die enkele jaren geleden onderzoek heeft gedaan naar de evangelische beweging, vraagt zich af of je “een oude schoen moet weggooien voor je een nieuwe hebt”. Toch adviseert hij een kerk die uit is op ledenwinst niet vast te houden aan oude beelden. “De jongeren die zich bij de EO aansluiten zijn doorgaans opgevoed met veel duidelijkheid in het geloof. Daar verlang je dan later naar terug. Maar die groep wordt kleiner. Mensen die meer openstaan voor het postmoderne, die het relatieve van een geloof inzien, zullen zich niet zo snel met een levensbeschouwelijke organisatie verbinden. Als je vindt dat de kerk de boot maatschappelijk gemist heeft is het goed dat de kerk oude beelden die te statisch zijn, overboord gooit. Maar ik denk dat je die voorstellingen eerst moet herdefiniëren voor je ze wegdoet.”

Gerard Dekker (Vrije universiteit) vindt dat de anglicaanse kerk op een patriarchale, bijna autoritaire manier het geloof definieert. “Dit is een heel traditionele manier van met het geloof omgaan: de theologen stellen vast wat de mensen moeten geloven. Van de kerk nú zou je verwachten dat deze ervan uitgaat dat het geloof vanuit de mensen komt. De kerk kan dan alsnog zeggen dat wie dit geloof deelt, bij elkaar hoort.” Het rapport doet hem denken aan ouders die hun kinderen vertellen dat Sinterklaas niet bestaat.

Zal de anglicaanse kerk meer leden krijgen door deze aanpassing van de geloofsleer? Dekker denkt van niet, daarvoor zijn de nieuwe formuleringen van hemel en hel hem te vaag. “Het is voordelig voor kerken om duidelijkheid, vastheid en striktheid te bieden. Vaagheid maakt een organisatie zwakker. Dat zie je ook bij gereformeerden in Nederland: de strengeren houden het, de anderen niet.”

Aanpassing aan de tijd kan geen kwaad volgens Dekker en is zelfs nodig, wil een kerk overleven. De anglicaanse kerk gaat te ver in de aanpassing aan de tijd en dreigt zo de identiteit te verliezen. “Mensen willen toch weten waarvoor ze nu eigenlijk bij elkaar komen.” De kerk zou met sterke nieuwe formuleringen voor hemel en hel moeten komen. De nieuwe hel van de anglicanen 'de onomkeerbare keuze van wie zich tegen God keert, het absolute niets', biedt volgens hem te weinig perspectief op de eeuwige dingen, de kern van kerk-zijn.