'Ontdoe oorspronkelijke islam van stof der eeuwen'

AMSTERDAM (ANP) - Vijftien eeuwen geleden betekende de komst van de islam een revolutie in de Arabische wereld. Hedendaagse moslims staan voor de uitdaging om de oorspronkelijke islam onder het stof van eeuwenlange interpretatie vandaan te halen en zijn betekenis voor het leven van vandaag opnieuw te ontdekken.

Dat zei de Egyptische hoogleraar Nasr Hamid Aboe Zaid gisteren bij een lezing aan de Universiteit van Amsterdam. De arabist, hoogleraar aan de Universiteit van Cairo, verblijft momenteel in Nederland. Hij is voor drie jaar verbonden aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Verleden jaar ontvluchtte hij Egypte, nadat een rechtbank hem in juni tot afvallige had bestempeld. Fundamentalistische advocaten hadden Zaid voor het gerecht gedaagd, omdat zijn Koran-onderzoek in strijd zou zijn met de islamitische leer. Zij konden dat doen op grond van het hisba-recht, dat de Egyptische regering juist deze week aan banden legde.

Een liberale, rationalistische uitleg van de godsdienst is op het ogenblik in Egypte heel gevaarlijk, zei Zaid. Hij ging vooral in op de betekenis van de negentiende-eeuwse Egyptische hervormer Mohammed Abdoeh (1849-1905), die de islam met de moderne wetenschap trachtte te verzoenen. Daarbij greep hij terug op de moe'tazila-school uit de eerste eeuwen van de islam, die leerde dat de mens alleen door zijn verstand te gebruiken kennis van God kan verwerven.

In de elfde eeuw legde de moe'tazila-school het af tegen de traditionele sjafi'ieten, die de goddelijke openbaring als de enige weg naar kennis zagen. “Toen trad er in de islam een tijdperk van verstarring in, die duurde tot de confrontatie met Europa in de negentiende eeuw”, aldus Zaid. Sindsdien is de strijd tussen traditie en moderniteit springlevend.

Volgens Zaid hebben moslims er vandaag de dag nog steeds moeite mee om te onderscheiden, wat wel en niet tot het terrein van de godsdienst behoort. Dat is het opvallendst bij de fundamentalisten, die de hele maatschappij naar hun beeld van de islam willen vormen. “We hebben een nieuwe kijk op de islam nodig, niet als reactie op een uitdaging van buitenaf, maar door ons af te vragen wat vandaag de dag zijn betekenis is.”