OSCAR LUIGI SCALFARO - Wegwijzer in woelig water

Een ton per maand ontving hij uit geheime fondsen van de inlichtingendienst toen hij nog minister van binnenlandse zaken was. Hij maakte weinig werk van bestrijding van de mafia. En de man liet zich op de gebruikelijke manier tot EU-parlementariër verkiezen: met illegaal verkregen geld.

Ontegenzeglijk een Italiaans politicus, en lid van de oude corrupte garde die in '92 werd weggevaagd in een golf van smeergeldschandalen. Een vroom man, elke dag bezoekt hij de ochtendmis, zegt met Maria gesproken te hebben. Van de Democrazia Cristiana dus, de christendemocratische partij die werd vermalen bij de laatste verkiezingen, in maart '94. Maar hij zit er nog steeds? En nog wel in het centrum van de macht?

Als dit een Triviant-vraag was, moet het antwoord duidelijk zijn: Oscar Luigi Scalfaro. Niet slechts de negende president van Italië, maar de garante van de staatsinstellingen, het geweten van de natie.

De nu 77-jarige weduwnaar wordt op een cruciaal moment in de Italiaanse moderne geschiedenis gekozen tot opvolger van Francesco Cossiga. Italië zit in mei '92 zonder premier en president, de anti-corruptie campagne van onderzoeksrechter Antonio Di Pietro komt op stoom, en mafiabestrijder Giovanni Falcone wordt opgeblazen in Sicilië.

Het land reageert verbijsterd op die moord. Woedende Palermitanen nemen politici onder vuur met muntjes, ze hebben genoeg van de zakkenvullende elite in Rome die toeziet hoe op hun Sicilië bloed vloeit. De aanklacht wervelt door het land. De politieke garde die sinds '45 de zaakjes naar haar hand zette op kosten van de burger, wordt niet langer getolereerd.

De Romeinse parlementariërs die als in oude tijden delibereerden over de opvolging van Cossiga, besluiten eindelijk tot actie. Zij wijzen op 25 mei - twee dagen na de moord op Falcone - een president aan.

De nieuwe man in het Quirinale, het presidentieel paleis, is niet zomaar een Romeins politicus. Hij is een van de founding fathers van de Eerste Republiek. De voormalige hulp van het verzet stelt in '46, als lid van het parlement, mede de nieuwe grondwet op. Die is doordrenkt van democratische uitgangspunten, een reactie op twintig jaar fascistische dictatuur. Scalfaro werpt zich in de jaren die volgen op als een van de grote verdedigers van die constitutie, zozeer dat hij de reputatie van 'de Onkreukbare' krijgt.

Bij zijn aantreden maakt hij direct duidelijk dat hij in deze stormachtige tijden wil blijven fungeren als een baken voor zuiver handelen, voor heel Italië. Want ook de burgers zijn schuldig aan het door en door verrotte systeem van onbeschaamde schraapzucht. Iedereen speelde het spel mee, al was het alleen al door steevast dezelfde kliek in het parlement te kiezen.

De justitiële afrekening met corruptieplegers krijgt de volledige steun van Scalfaro, en hij presenteert zich tegelijk als voorman van politieke vernieuwing, een wegbereider voor de Tweede Republiek. Het nieuwe staatshoofd weigert de socialist Bettino Craxi waar een walm van corruptie rond hangt, aan te wijzen als kabinetsformateur. Hij geeft de voorkeur aan diens 'schone' partijgenoot Giuliano Amato.

De president vertikt het ook (in '93) het 'spons'-decreet te ondertekenen, een amnestie voor foute parlementariërs. En hij strijkt de oude elite verder tegen de haren in door vervroegde verkiezingen door te drukken. De aangeklaagde garde vreest - terecht - in het voorjaar van '94 ten grave te worden gedragen.

Zo'n man moet wel het mikpunt worden van verdachtmakingen, net als bommen een van de kenmerken van de Italiaanse politiek. Het begint als altijd met een gerucht: een tijdschrift rept in maart '93 over illegale fondsen voor Scalfaro's verkiezing richting Brussel. Maar de boot is echt aan als twee leden van de geheime dienst, opgepakt wegens het achterover drukken van staatsgeld, beweren dat ministers van binnenlandse zaken - ook Scalfaro - hebben meegegeten uit hun ruif.

Een voetbalwedstrijd op tv wordt op 3 november '93 onderbroken voor een lijkbleke president die rept van een “poging de staat te vernietigen”. Hij ontkent de aantijgingen, maar onopgehelderd blijft of hij inderdaad gelijk had.

De aanval op de president ebt weliswaar weg, maar wordt opnieuw ingezet als eind '94 de val van het kabinet-Berlusconi zich aftekent. De verhouding tussen het staatshoofd en de zakenman die begin dat jaar in de politiek stapte om “het vaderland te redden”, was meteen die van leraar en (weerbarstige) leerling. Zo hield Scalfaro Berlusconi publiekelijk de democratische regels voor toen hij neo-fascisten in zijn kabinet opnam. En las hij de premier de les toen hij de justitie aan banden wilde leggen die het net rond hem aanhaalde.

Als de president besluit Berlusconi's eis op vervroegde verkiezingen af te wijzen, krijgt hij de volle laag vanuit het kamp van de ex-premier: “Hij was lid van de oude corrupte garde', en: “Natuurlijk een man van eer, net als Brutus”, de moordenaar van keizer Julius Caesar.

Scalfaro loste de regeringscrisis op door Lamberto Dini te benoemen tot premier van een zakenkabinet. En nu, na Dini's gedwongen vertrek, probeert hij op eenzelfde manier de rust in de tent te herstellen. Maar het is nog te vroeg om te zeggen of Italië - op zoek naar verandering, maar niet wetend hoe - in hem de juiste loods heeft.

Is Scalfaro wel de grote politieke vernieuwer? Hij hanteert de oude regels, terwijl het toch de bedoeling was Italië een bestel te geven van twee politieke hoofdstromen - als in Engeland - die elkaar, na verkiezingen, kunnen afwisselen. In zijn hart zou de president echter gruwen van de cultuur van confrontatie die een dergelijk systeem in zich draagt. Liever zou hij de vertrouwde Italiaanse weg van het compromis blijven bewandelen.

Bovendien doet de theorie opgeld dat het staatshoofd een geheime agenda heeft: tijd winnen voor herstel van het politieke centrum, dat (zijn) christen-democraten decennia lang beheersten. Dat mag dan misschien bijdragen aan de stabiliteit van het land, maar het roept wel vragen op over de onkreukbaarheid van de president, die volgens de regels onpartijdig moet zijn.